یکشنبه, 28 آبان 1396
13:37

علی شجاعی
باستان‌شناس و عضو
هیات علمی دانشگاه هنر اصفهان


همه چیز از زاینده رود شروع شد؛ هر چند این روزها تشنه تر از همیشه است، اما اگر زاینده رودی در کار نبود، گزینه شاه عباس صفوی برای پایتختی حتما محل دیگری می‌شد. او بخشی از توانایی های دشت را که هدیه رودخانه زاینده رود بود، آشکار و با ساخت و سازهای اصولی و درخور، نام اصفهان را جاودانه‌تر از قبل کرد. خیابان چهارباغ، شاهکار معماری، هنر و مهندسی این دوران، در خارج از دیوارهای شهر قدیم احداث شد. از آن ارگ و باروی شکوهمند که توسط امرای دیلمی ساخته شده بود، تنها نام یکی از دروازه های آن به نام دولت امروز باقی‌مانده است. در کنار دروازه دولت یکی از قصرهای شاه احداث شد که از از فراز آن امکان تماشای صحنه های شکوهمند ورود سفرا و درباریان و مناظر زیبای طبیعی و ساختمان‌های دلنشین و روح‌نواز قابل دیدن بود. از جمله این مناظر جریان آبی بود که با صدای دلنشین از میانه خیابان عبور می‌کرد و از طریق آبشارها و فواره ها در حوض‌ها و جوی خیابان جریان داشت و بخش‌هایی از آن به باغ‌ها و ساختمان‌های اطراف سرازیر می شد. ساختمان کاخ مربع شکل با ابعاد حدود 17 متر، شروع خیابان چهارباغ را مشخص می کرد که در نهایت مانند بسیاری از دیگر بناهای ارزشمند این دوران توسط ظل‌السلطان حاکم قاجاری شهر تخریب شد و مصالح آن  به فروش رسید. امروز، بعد از گذشت حدود 125 سال، بخشی از بقایای این کاخ که از دست ظل السلطان جان سالم به در برده بود،  در مطالعات باستان‌شناسی به دست آمد. عمده شواهد مربوط به پایه‌های کاخ بوده که در دو سمت شرقی و غربی محوطه کنونی قرار دارند و هنوز حدود نیمی دیگر از آنها در دو طرف خیابان چهارباغ باقی مانده است. این بخش از شهر که در کنار بارو بود و حومه شهر اصفهان قبل از صفویه را شامل می شد،  نشانه‌هایی از دوران قدیمی‌تر یعنی دوران دیلمی، سلجوقی و تیموری را نیز در خود حفظ کرده است و بیان می‌کند که همانند الگوی دیگر شهرهای مهم در دوران اسلامی، در حومه شهر اصفهان نیز ساختمان‌های مهمی وجود داشته که ارزشی همانند داخل شهر و در برخی مواقع بیشتر، داشته‌اند. اما نزدیکی محل به رودخانه باعث شده تا حتی در دوران قبل از اسلام نیز از این محل استفاده شود و اکنون شواهد آن توسط باستان شناسان مورد بررسی قرار گرفته است.
ظل السلطان در سلسله تخریب‌هایش  به کاخ اکتفا نکرد، بلکه جوی‌ها، حوض‌های میان خیابان و سنگ های کف‌فرش آن را تخریب و به فروش رساند و حتی برای درختان تنومند نیز احترامی قائل نشد، همگی را از ریشه برکند و فروخت. اما خوشبختانه هنوز شواهدی از این آثار در زیر خیابان وجود دارد و در کاوش اخیر بقایای نخستین حوض از هشت  حوض خیابان چهارباغ عباسی و بخشی از کانال آبرسانی آن آشکار شد. همچنین با جمع‌آوری داده‌های گیاهی و انجام مطالعات آزمایشگاهی امکان شناخت برخی از گونه های گیاهی در دوره صفوی و حتی در دوره‌های قبل از آن هم فراهم آمد؛ چرا که بخش‌هایی از خیابان چهارباغ، باغ‌های حومه شهر قبل از دوره صفوی را شامل می شد که  داده های فرهنگی آن در کاوش باستان شناسی به دست آمد. نیاکان ما از صدها سال پیش در آباد کردن این محل گام برداشته‌اند و بعد از شکل‌گیری خیابان چهارباغ محور اصلی شهر تا به امروز بر اساس آن شکل گرفت. امید که ما نیز با احترام به طبیعت و تاریخ این خیابان کهن، نام نیکی برای آیندگان از خود به جای گذاریم.