جمعه, 15 آذر 1398
23:34

مریم عباسی
مدرس دانشگاه، پژوهشگر و معمار

 

سید علی حسینی بهارانچی
دانشجوی معماری
نقشه ها و اسکیس ها

 

زیر پوست شهرها زندگی ای جریان دارد که با حرکت سریع خودروها قابل کشف نیست. سرعت باعث می شود جزئیات دیده نشوند؛ خرده اطلاعاتی که شیرین، جذاب و به طرز خوشایندی آشنا هستند. حرکت در شهر و گردش در آن شناخت دوباره ای به ما می دهد، متفاوت از آنچه که می شناختیم. شهر برای ما در گذر ایام، تبدیل به کوچه های محله خودمان، محل کارمان و خویشاوندان نزدیکمان می شود. دیدن جاهای دیگر شهر به کارهای اداری و خریدهای هدفمندمان برمی گردد و طبعا مدت زمانی که در محله های دیگر صرف آن می کنیم، متناسب با هدفمان از خارج شدن از خانه است. سهم محله های قدیمی تر شهر چقدر است؟ اگر ساکن محله های قدیمی تر نباشیم، متناسب با علاقه مان نسبت به مراسم مذهبی، احتمالا مراسم های عزاداری محرم و صفر یا احیاهای ماه مبارک رمضان را در مساجدی مثل مسجد حکیم یا هیات های محله های دردشت، سیچان و ... می گذرانیم. جنس عزاداری  در این محله ها آمیخته با رسوم جاافتاده تر و حس و حال قدمت محله ها ما را اسیر خود می کند. در روزهای عادی در عمق این محله ها و پشت این خیابان های شلوغ چه خبر است؟ در عمق محله هایی که نام هر کدام نشان از اتفاق های تاریخی، شهرسازی و... دارد. محله چرخاب، عباس آباد، چهارسوی شیرازی ها، نیماورد، مسجد حكیم، دروازه نو، بیدآباد، شیش، دركوشک، محله نو، مستهلک، مورنان، خاوجان، باغات، شیخ یوسف، پاقلعه، احمدآباد و ... . سوال اینجاست که بدون گردش در این محله ها و درک حس و حال آنها می توانید بگویید اصفهان را می شناسید؟ می توانید بگویید وقتی از اصفهان و مردم اصفهان صحبت می کنید، واقعا از چه سخن می گویید؟ این نوشته قصد دارد به صورت کوتاه و موجز، گردشی در شهر داشته باشد  و چراغی بر سر راه گردشگری شهری اصفهان و بافت گردی روشن کند.

 


چشم و چراغ‌های شهر
بافت های محله های قدیم  چشم و چراغ این شهر بوده و عصاره هویت ما و فرزندان ما را در پیچ و تاب کوچه ها، صحن مساجد و امامزاده ها و خانه های قدیمی شان حفظ کرده اند. حدود 40محله کوچک و بزرگ  در شهر اصفهان داریم  که بعضی در واقع بخشی از یک محله بزرگتر هستند و هر کدام عناصر شاخص مخصوص به خود را دارند، مثل مادی ها، مساجد و کوچه هایی که نام های شان نشان از اتفاق یا افراد خاص دارد. در این میان، محله هایی که در بخش اصفهان قدیم (اصفهان پیش از صفوی) شکل گرفته اند، نقش به خصوصی در حفظ خاطرات تاریخی این شهر دارند. کثرت عناصر شاخص معماری در این محله ها، خود نشان از وسعت زندگی ای است که طی قرن ها در آنها رخ داده است. مردم آمده اند و رفته اند و هر کدام بنا به توانایی خود نشانی برجا گذاشته اند؛ یکی «مسجد آقا نور» را ساخته و یکی «حمام علی قلی آقا» را. حاج آقا بیدآبادی که نقش موثری در ساخت «مسجد سید» داشته، «بازارچه بیدآباد» را کنار آن برپا کرده است. ملکه ای درگذشته و «مقبره بخت آغا» با آجرهای خود داستان عجیب مرگ او را روایت می کند.(محله دولت- باغ جنت- عباس‌آباد - لنبان -چهارسوی شیرازی ها - شمس آباد - چرخاب - حسن‌آباد - خواجو - ترواسكان (تل واژگون) - ظله- پاقلعه- قصر منشی (قبرستان موشی)- كران- احمدآباد- یزدآباد- گلبهار - جویباره-  حسین‌آباد-  طوقچی- دردشت- شاه شاهان (شهشهان) - آسنجان- فلفل‌چی - چمبلان -جماله كله - نیماورد -مسجد حكیم – دروازه نو - بیدآباد - شیش - دركوشک- محله نو - مستهلک- مورنان- خاوجان - باغات -شیخ یوسف-  پاقلعه - احمدآباد- میدان قدیم- لتور- گود مقصود بیک -چنار سوخته- حیدرخانه -باغ همایون - قبله دعا - سینه پایینی- گل بار - پایین دروازه - باقالا فروشان - تخت گنبد - پشت مطبخ - جلفا - سیچان - مارنان  - قینان - خلجا و بعضی محلات كوچک وبزرگ دیگر.)

 

 

معرفی مسیرهای بافت گردی در اصفهان
برای گردش در بافت های ارزشمند اصفهان، شش محور پیشنهاد می شود. چهار مسیر به نوعی به «مسجد جامع» و  «میدان عتیق» ختم می شود که قلب محله های پیش از صفوی اصفهان است و دو تای دیگر متعلق به محله هایی است که رونق خود را بیشتر مدیون دولت صفوی هستند؛ یکی محور «علی قلی آقا» و دیگری «جلفا». همان طور که گفتیم، «میدان کهن» یا « میدان عتیق»، نقطه آغازین چهار محور فرهنگی- تاریخی در شهر اصفهان است. محله های اطراف مسجد جامع عتیق، اگرچه به نام، محله های معروفی هستند، ولی بیشتر مردم نمی توانند آنها را به درستی توصیف و ویژگی های شان را بیان کنند. عبور با ماشین از کنار یا وسط این محله ها باعث شده است که از کوچه ها و مکان های دیدنی شان غافل شویم. شش محور پیشنهادی بافت گردی در اصفهان عبارتند از: محور تاریخی عتیق _  جماله، محور تاریخی عتیق  _  جویباره، محور تاریخی نظام الملک _ هارونیه، محور تاریخی عتیق  _ دردشت، محور علی قلی آقا و محور جلفا.

 


 عتیق – دردشت
از ضلع غربی میدان عتیق شروع  شده و با عبور از «حمام شاه علی» و بخشی از محله «جماله» و «حمام شیخ بهایی» به مقبره «بخت آغا» می رسد و پس از بازار دردشت و عبور از خیابان ابن سینا به «گنبد ابن سینا» ختم می‌شود.

 


 محور علی قلی آقا
از خیابان جامی و «چهارسوق درب شیخ» با بازدید از «مقبره شیخ ابومسعود» آغاز می شود. با حرکت در امتداد مادی فدن، مسجد، حمام، بازارچه و کاروانسرا و زورخانه علی قلی آقا را می توان دید. در امتداد بازارچه، راسته محلات قدیمی است که به خیابان مسجد سید می رسد. بازارچه بیدآباد و مسجد سید روبروی شماست. «خانه شفتی»، «بازارچه شاطر باشی» و «حمام محمدرضا خان» بعد از مسجد است و سرانجام به بازارچه و «مسجد رحیم خان»  می رسیم. در برگشت از مسیر دوم به سمت مسجد سید هم می توان مسجد و مدرسه «درب کوشک» و چندخانه قدیمی را دید.

 

محور تاریخی نظام الملک – هارونیه
ازجنوب شرقی میدان عتیق از «مقبره هارون ولایت» و مسجد و کوچه «حیدر میرزا» تا « مقبره جعفر و اسماعیل» شروع و از کوچه های معروف به «خان» و محله احمد آباد ب «مقبره خواجه نظام الملک» و قبرستان «دارالبطیخ» ختم می شود.

 

محور تاریخی عتیق - جویباره
از میدان «سلجوقی» ( عتیق ) شروع شده و با عبور از « بازار غاز» محور جویباره و خیابان کمال به میدان زیبای «ساربان» و از آنجا به میدان«چهل دختر» می رسد و با عبور از کنار منارهای زیبای این مسیر به خیابان سروش و «دروازه دیلمی» ختم می شود.

 

 

محور جلفا
محور جلفا با آغاز از کلیسای «بیت الحم» در خیابان توحید  و  عبور  از کلیسای«حضرت مریم»،به میدان جلفا می رسد. کلیسای وانک و ساختمان «مارتاپیترز» که متعلق به دانشگاه هنر اصفهان است، نقاط طلایی این بخش هستند. با عبور از خیابان حکیم نظامی، وارد بخش غربی جلفا می شویم. کلیسای« کاتوزیان»، «خانه هوانس»، ساختمان های دانشگاه هنر، خیابان سنگتراش ها و چهارراه شکرچیان از جمله مکان هایی هستند که در جوار آنها می توان مکث و نفسی تازه کرد.

 


جــــــــــــماله
محله «جماله» در فاصله 500 متری جنوب غربی مسجد جامع اصفهان و شمال خیابان جمال الدین عبدالرزاق قرار دارد. همان طور که بیان شد شکل گیری این محله به پیش از صفویه برمی گردد و برای دیدن آن، می توان از سمت مسجد جامع و یا از خیابان عبدالرزاق و «بازارچه حاج محمد جعفر آباده ای» وارد محله شد. این محله، دارای ارزش های ویژه از جمله نمادهای معماری، شهرسازی، ابنیه عمومی، بافت مسکونی، راسته ها ، گذرهای ارتباطی، بازارچه ها، فضاهای عمومی و خصوصی است. در کمتر محله ای می توان این همه امکانات شهری را به صورت یکجا دید. این محله سه بازارچه کوچک درون خود جای داده است؛ بازارچه «حاج محمد جعفر آباده ای» با قدرت بیشتر، بازارچه «وزیر» با جاذبه کمتر که قبلا با مرکزیت اول پیوستگی داشته و بازارچه «دو منار» با قدرتی در همین حد که مشخصا در گذشته دور بخشی از بازار بزرگ دردشت را تشکیل می داده است. از اتفاقات خوبی که در این محله افتاده است، طرح بهسازی آن بوده که با مرمت برخی جداره ها، احداث فضای سبز و کف سازی کوچه ها همراه شده است، ولی متناسب با شأن و سابقه این محله و نیز امکان فراوانی که برای گردشگری شهری دارد، نیازمند توجه بیشتری است.

 

 

درب امام؛ میراثی از دوره آق قویونلوها
مجموعه «درب امام» یکی از بناهای شاخص محله جماله بوده که بقعه دو امامزاده علی از اعقاب امام جعفرصادق(ع) است. ساختمان آن در سال۸۵۷ (ه- ق) برابر با ۱۴۵۳م در زمان حكومت «جهانشاه قراقویونلو» به پایان رسیده و بنای این قطعه مربوط به چند دوره است. قدیمی ترین بخش تاریخ‌دار این بنا مربوط به اواسط قرن پانزدهم میلادی  و عبارت از یک پیش طاق است كه تاریخ ۸۵۷ هجری را بر خود دارد و شامل یک هشتی مربع شكل و یک آرامگاه است. این بنای باشكوه، دارای دو گنبد بزرگ و كوچک، یک سردر كاشی كاری و سه صحن است که نمای خارجی بقعه و دیوارهای مجاور آن، تزییناتی از كاشی كاری بسیار زیبا و مقرنس های گچی پر كار  دارد. در جوار این دو امامزاده، آرامگاه مادر جهانشاه قراقویونلو قرار دارد. به طور كلی مجموعه درب امام به دلیل دربر داشتن ارزش های هنری و معماری و تزیینات بسیار باشكوه كاشی كاری و گچ بری  یكی از شاهكارهای مسلم هنری ایران به شمار می‌رود. اثر نفیس و شكوهمند درب امام به لحاظ وجود ارزش های هنری و معماری تركمانان «قراقویونلو» مورد توجه معماران و پژوهشگران بسیاری قرار گرفته و بسیاری از آنان درمورد آن مطالعاتی كرده اند. مسجد «حاج محمدجعفر» واقع در بازارچه ای به همین نام قرار دارد و از لحاظ استحكام و تزیینات كاشی كاری از نوع «گره‌كاری»، جالب توجه است.

 


جویبـــــــــاره
محله «جویباره» اصلی‌ترین هسته اولیه شهر اصفهان است که احتمالا منشأ آن به حکومت هخامنشی و مهاجرت یهودیان بابل به دستور کوروش برمی گردد. پیش از این، بیشتر ساکنان این محله را یهودیان تشکیل می دادند که این موضوع، تاثیر مستقیمی بر معماری خانه ها و شکل گیری کوچه های این محله داشته است. خانه یهودیان درجویباره ویژگی های خاص خود را دارد و آنها را از مساکن مسلمانان جدا می کند. خانه های کلیمیان دارای اتاق های زیادی است. اغلب خانه های قدیمی و کهنه که تاریخ آنها حداقل به یک قرن قبل می رسد، به وسیله دالان های سقف کوتاهی به حیاط راه پیدا می کند و درِ ورودی آنها نیز فوق العاده کوتاه ساخته شده است. کوتاهی درِ ورودی موجب می شد تا سواران دشمن نتوانند با اسب وارد منازل شوند و حتی برای جلوگیری از ورود سربازان سواره دشمن به داخل کوچه ها، در ورودی هر بن بست، در گذاشته اند که نقش دروازه را داشته و در مواقع ناامنی بسته می شده است. در طول کوچه به چندین طاق کوتاه خشتی برمی خوریم که مانع ورود سربازان دشمن به داخل واحدهای مسکونی بوده است. ارتفاع طاق این گونه معابر حداقل 1.5 متر و حداکثر 2.5 متر است که گاهی روی آن، اتاقک دیده بانی  ساخته می شد.

 

تاریخ جویباره
جویباره در دوره های بعد از اسلام جزء محله های اصلی شهر بوده  که در دوران سلجوقی مرکزیتی برای شهر پیداکرد و وجود آثار تاریخی کهن همچون «منار ساربان» و «منار چهل دختران نشان دهنده اهمیت این محله است. در دوره صفویه و قاجار، این محله از سوی قدرت مرکزی مورد بی اعتنایی قرار گرفت، با این حال ساکنان آن، همچنان در آباد نگهداشتن جویباره کوشیدند، ولی در زمان پهلوی اول، کشیدن چند خیابان، پیکر بافت قدیم را تکه تکه کرد.محدوده جویباره جویباره امروز، از شمال و شمال شرق به خیابان سروش، از جنوب به ولیعصر(عج)، از شرق به سه راه ولیعصر(عج) و از غرب به خیابان علامه مجلسی می رسد. این محله از 12 محله کوچک تر تشکیل شده که با ساخت دو خیابان هاتف و ولیعصر(عج) قسمتی از محله های کوچک یا در مسیر خیابان واقع شده اند یا در سمت دیگر خیابان و به هر جهت از بدنه اصلی جویباره جدا شده اند.همچنین با ساخت خیابان شرقی_ غربی، محله فوق به دو قسمت شمالی و جنوبی تقسیم شده است.

 

 

 مردم جویباره
اگرچه بسیاری از ساکنان یهودی، این محله را ترک کرده اند،اما درحال حاضر اسکان همان اقلیت های مذهبی در محله و داشتن آداب و رسوم مخصوص خود در کنار عناصر باارزش و شاخص معماری و کالبدی، به این محله یک شخصیت فرهنگی، تاریخی، توریستی بخشیده است.

 

 

جاذبه‌های گردشگری جویباره
16 کنیسه که قدمت برخی به 900 سال می رسد، مناره‌های ساربان، چهل دختران، دارالضیافه، باقوشخانه، بازار غاز، مقبره کمال الدین شاعر، خانه های یهودیان، حمام زعفران و دروازه طوقچی از جمله آثار تاریخی و جاذبه های گردشگری این محله هستند. مسجد شعیا، درب جویباره و ابوسعید بهادرخان هم از جمله دیگر آثار ارزشمند این محله محسوب می شوند. از جمله فعالیت هایی که در این محور انجام شده یا در دست انجام است می توان به بازسازی بازارچه میرزا باقر، بازسازی بازارچه شاه اسدالله، مرمت منار ساربان، ساماندهی اطراف منار چهل دختران، بازسازی بازارچه حاج علیخان و سنگفرش محور جویباره، بدنه سازی و احیا و بازسازی بخش های قدیمی شامل بازارچه ها و سقاخانه ها اشاره کرد.

 

 


از نظام‌الملک تا هارونیه

در محور تاریخی «نظام الملک_ هارونیه»، سه عنصر اصلی بیش از بقیه جلب توجه می کند؛ مقبره هارون ولایت، مسجد علی و مناره آن. بنای تاریخی هارون ولایت كه بقعه و سردر كاشی كاری آن از آثار دوره سلطنت شاه اسماعیل اول و سال ۹۱۸ هجری است، از اماكن مقدسه و زیارتگاه های عمده شهر اصفهان به شمار می‌رود و دارای بقعه و ضریح و رواق و یک گنبد كاشی كاری و دو صحن در شمال و مغرب بقعه است. در مغرب هارون ولایت مدرسه‌ای واقع شده كه حجراتی در اطراف آن وجود دارد. این مدرسه با سردر مجللی به صحن‌ هارونیه متصل می شود. محراب زیبای بنا در ایوان جنوبی واقع و با كاشی معرق تزیین شده  و سردر شرقی بنا  هم که روبروی مسجد علی قرار گرفته با كاشی معرق تزیین شده است.مسجد علی یكی از بناهای تاریخی جالب اصفهان است كه در مجاورت میدان قدیمی و مسجد جمعه قرار دارد. مسجد علی یک بنای دوره سلجوقی است كه در عهد صفویه رو به انهدام و ویرانی نهاده و در دوره شاه اسماعیل اول صفوی به وسیله «میرزا كمال‌الدین شاه‌حسین اصفهانی» كه نام او در كتیبه اصلی سردر مسجد آمده، از رجال دولت شاه‌ اسماعیل بوده و عنوان «وكیل‌السلطنه و اعتمادالدوله» داشته،‌ بازسازی شده است. معماری مسجد و ساختمان های ایوان های متعدد اطراف آن در مساجد تاریخی اصفهان بی‌نظیر است. منظره عمومی مسجد در داخل آن هنوز آجری است و تزیینات اختصاصی آن، قطاربندی های گچی است. درِ ورودی مسجد در ضلع غربی آن است و در سه جانب شرقی و شمالی و جنوبی آن ایوان هایی وجود دارد. ایوان جنوبی وسیع‌تر از سایر ایوان ها بوده و شبستان گنبددار مسجد در ضلع جنوبی این ایوان واقع شده است. شبستان های زمستانی مسجد در گوشه جنوب شرقی و زیر ایوان و گنبد جنوبی آن كمی پایین‌تر از سطح مسجد بنا شده است. مناره مسجد علی در گوشه شمال غربی مسجد قرار دارد. این بنا از آغاز دوره شاه اسماعیل اول در محل یک مسجد سلجوقی ساخته شده است که از میدان امام علی(ع) جلوه باشکوهی دارد و وجه تسمیه فعلی آن به مناسبت مجاورت با مسجد علی است. ارتفاع آن در زمان گذشته  بیشتر بوده،‌ولی امروزه در حدود ۵/۵۱ متر است.

 


دردشت
«دردشت» از محلات قدیمی و مشهور اصفهان به شمار می‌آید كه بناهای تاریخی جالب توجهی را در خود جای داده است.  این محله را «باب‌الدشت» هم می‌گویند. در قدیم جویباره دارای چند محله بوده و بعدا كه شهر اصفهان توسعه یافته، تمام جویباره یک محله حساب شده و حال دو محله «جوباره» و «دردشت» از آن باقی مانده است.  مدرسه بوعلی سینا،بازارچه دردشت، دو منار دردشت، مقبره بخت، عصارخانه و حمام شیخ بهایی، حمام دردشت،حمام شیخ بهایی، سقاخانه، كاروانسرا، مدرسه علمیه، بازارچه و خانه تاریخی كدخدایی از جمله مهم ترین آثار این محله اند.

 

 

حمام دردشت
 معروف به حمام بازارچه كه از جمله ساخته های
آقامؤمن برادر آقانور است، در زمان شاه عباس و شاه صفی بنا شده است. این حمام نیز كاشی كاری هفت رنگ با نقوش گل و بوته و اسلیمی دارد كه با گذشت زمان در معرض زوال قرار گرفته است. سربینه آن هشت ضلعی است با پوشش طاق و گنبد كه در رأس گنبدها نورگیرهای شیشه دار تعبیه شده است. این حمام در كنار بازارچه و كاروانسرایی به همین نام، یک مجموعه تاریخی پدید آورده است. دو منار معروف دردشت نیز بر فراز سردر بلندی به ارتفاع حدود ۱۵متر قرار دارد كه باقیمانده مدرسه باشكوهی از دوره حكومت محمد آل مظفر است. مناره های دردشت متصل به بنایی برج مانند به نام مقبره سلطان بخت آغا همسر سلطان محمد آل مظفر است كه در سال ۷۶۹ به قتل رسید. این آرامگاه با گنبدی كاشی كاری، یک بنای تاریخی زیبا و دیدنی است.

 

 

مسجد آقانور
 از بناهایی است كه در دوره پادشاهی شاه عباس اول
ساخته شده و در اولین سال سلطنت شاه صفی به اتمام رسیده است و به این مناسبت در كتبیه اصلی مسجد در سردر شرقی، نام هر دو پادشاه آمده است. این كتیبه كه به خط ثلث سفید بر زمینه كاشی خشت لاجوردی رنگ نوشته شده، حاكی از آن است كه بنای مسجد به وسیله «نورالدین‌محمد اصفهانی» در دوره پادشاهی شاه عباس كبیر شروع شده و در سال اول سلطنت جانشین او شاه صفی به اتمام رسیده است. شبستان زیبا و جالب این مسجد از نفایس و شاهكارهای آن است كه نور آن به وسیله قطعاتی از سنگ مرمر شفاف تامین می‌شود.

 

 

بافت‌گردی خانوادگی
شاید جماله، جویباره، دردشت، هارونیه، جلفا و علی قلی آقا سر خط محله های بافت های قدیمی اصفهان باشند، اما قطعا تمام داستان هایی که در لابه لای لایه های تاریخی متعدد این شهر رخ داده را بیان نمی کنند. یادمان باشد که این محله ها را باید زندگی کرد، ارج نهاد وخانه خود دانست. ما باید تک تک آجرهایی که هویتمان را در خود ذخیره کرده اند حفظ کنیم و در پی نگهداری و حراست آنها باشیم. برای حفاظت، نخست باید بدانیم با چه پدیده ای رو برو هستیم و این جز با حرکت درون این بافت ها و شناخت آنها ممکن نیست.با خانواده خودمان به بافت های باارزش شهرمان رفته و با نگاهی متفاوت به آنها نگاه کنیم. عصری زیبا برای خانواده بسازیم و خودمان را به گذشته مان گره بزنیم.