چهارشنبه, 26 تیر 1398
13:12

مطهره حاجی‌زاده
فعال میراث فرهنگی و روزنامه نگار

 

مارکوپولو در سده 6 هجری مخمل و زری کاشان را دید و شگفت‌زده شد. شَعربافی پس از قالیبافی رایج‌ترین حرفه در کاشان بود.در دوره قاجار بیش از 40 نوع پارچه در کاشان بافته می‌شد. ولتر در کتاب خود کاشان را با شهر لیون فرانسه که مرکز صنایع نساجی ابریشمی اروپا بود، هم‌طراز می‌دانست.

 
شعربافی ایلخانی
شَعر به معنای موی باریک است و در بافندگی نوعی پارچه ظریف ابریشمی است. شَعربافی در کاشان از زمان رشیدالدین فضل‌الله آغاز شد. او که وزیر دربار ایلخانی بود، شَعربافی را در چند شهر، از جمله کاشان منسجم کرد. این صنعت با نظارت حکومت تولید و صادر می‌شد. بخش اعظمی از خزانه مملکت از تجارت پارچه و نساجی پر می‌شد. پارچه‌های کاشان در عهد سلجوقی نقش و نگارهای خاصی داشت که با سفال‌های آن دوره کاشان یکسان است.

 
قالی شیخ صفی در موزه ویکتوریا
اما امروز هیچ کالایی ‌همچون فرش، نام کاشان را بر سر زبان‌ها نمی‌اندازد. فرشی که از دیرباز با زیبایی خود بر هنر مردمان این شهر گواه است. از قدیمی‌ترین آنها، قالی شیخ صفی بافته شده سال 946ه.ق هنر دست مقصود کاشانی، زینت‌بخش موزه ویکتوریا و آلبرت انگلستان است؛ فرشی که در فهرست 50 شاهکار هنری جهان قرار دارد. قالی‌های تاریخی دیگر همچون قالـی‌های شکـارگـاه، چلـسی، گلــدانی و قالی‌های ابریشمین زربفت شاه عباس هم نام کاشان را به موزه‌های بزرگ دنیا رسانده‌اند.

 

از قالی بافی تا شعربافی
در سخن از صنایع این شهر، تفکیک پارچه‌بافی و قالی بافی چندان ساده نیست. در دوره‌هایی از تاریخ قالی و دوره‌هایی صنعت نساجی در اوج بود. هر دو آنها در مواد اولیه شباهت‌هایی دارند که کارگاه‌های رنگرزی بخشی از تولید آن‌ را برعهده دارند. وجود راسته رنگرزها در بازار کاشان گویای اهمیت فراوان این پیشه است. این راسته در امتداد راسته بازار بزرگ تا میانچال واقع شده. شواهد، قدمت قالی کاشان را بیش از پارچه‌های آن دیار نشان می‌دهد، اما رونق هر هنری به عوامل گوناگون وابسته است. حدود 300 سال پیش توجه بازار جهانی به پارچه‌های دستباف کاشان، باعث شد شعربافی از قالی پیشی بگیرد. همچنین زلزله سال 1192 در تبدیل صنایع قالی بافی به شعربافی بی اثر نبوده است. در حدود یک قرن قبل، منسوجات دستباف از رونق افتاد و بار دیگر قالی کاشان بر شعربافی مقدم شد. در این دوره بیشتر کارگاه‌های رنگرزی شعربافی، کار خود را به رنگرزی خامه قالی تغییر دادند.رنگرزی از صنایع باستانی ایران است. سفالینه‌های منقوش ایرانی، نشان از آشنایی مردم این سرزمین با رنگ‌های طبیعی دارد.

 

از تیموریان تا صفویه
منسوجات کاشان در دوره تیموری پیشرفت بسزایی داشت و در عهد صفویه این صنعت به دوران درخشان خود رسید. شاهان صفوی مخمل کاشان را به عنوان خلعت به خارجیان اهدا می‌کردند. دارایی که با نقوش درهم هندی بافته می‌شد را بیشتر برای جهیزیه عروس استفاده می کردند.اما این صنعت پر رونق در میان هجوم قبایل غارتگر مهجور ماند. در دوره مشروطه نیز شَعربافی به اجبار متوقف شد و تولید ابریشم کاشان هم کاهش یافت. در سال‌های اخیر تولیدات نساجی دستباف کاشان در کارگاه‌های محدودی بافته می‌شوند.

 

 ظرایف بافندگی کاشانی‌ها
دوره صفویه را شاید بتوان دوره اوج هنر قالیبافی کاشان دانست. در این دوره طرح‌های مکتب هراتی مورد استقبال بود و در اصفهان تقلیدی از آن بافته می‌شد، اما در کاشان هرگز طرحی تقلیدی در آن دوره بافته نشد. نقشه‌های کاشان مستقل و پیرو اصول خاصی بودند. این امر نشان‌دهنده مکتبی ریشه‌دار و کارآمد، هم در بافت و هم در نقشه کاشان است. طراحان کاشانی برای کشیدن نقشه دلخواه فرش ضوابطی هندسی داشتند. این امر باعث دقت و ظرافت نقشه‌های کاشان شد. قالی‌های کاشان حتی در اندازه، با دیگر قالی‌ها متفاوت بود. ضوابط منحصر به فرد قالی کاشان بر انسجام و زیبایی این فرش‌ها افزود.پژوهشگران خارجی قالی ایرانی را به نقاشی تشبیه کرده‌اند. این قالی را کلیتی واحد و هماهنگ دانسته‌اند که در طرح قالی کاشان این زیبایی قابل مشاهده است.

 

خامه و پود فروشی‌های بازار کاشان
فرش کاشان در دوره قاجار قدری صدمه دید. ورود پارچه های انگلیسی بافندگی پارچه مخمل و زری و تولید ابریشم را در کاشان تحت الشعاع قرار داد. در دوره پهلوی بار دیگر قالیبافی رونق خود را به دست آورد. در این دوره طراحان قالی کاشان بسیار بودند و در خانواده‌ هر طراح مشهور، بافنده‌ای زبردست هم حضور داشت. قالیبافی در کاشان پیشه‌ای خانوادگی بود. این سنت تا سال های اخیر در کاشان رایج بود. دختران و همسران طراحان از بهترین بافندگان بودند.این امر خود موجب حفظ اصول این هنر شد. حضور طراحان بسیار در دوره پهلوی به رونق بافت تابلو در کاشان انجامید.فرش دستباف پس از طی مسیر طراحی و بافت،نیازمند حضور دستان هنرمند رفوگر است. رفوگر هم قالیبافی می‌داند، هم طراحی. رفوگر یار دیرآشنای قالی، تمامی ناملایمات و نامهربانی‌های دستبافته را پذیرفته و با خلاقیت و هنر خود عیب و ایراد قالی را برطرف می‌کند. حال قالی با جلا و ظرافتی نو برای فروش به بازار می‌رسد.بدون تردید هنوز هم تجارت و تولید قالی کاشان از مهم‌ترین پیشه‌های بازاریان این شهر است. گواه آن هم حجره‌ها و تیمچه‌های بسیاری در بازار کاشان است که به فروش خامه و پود، نقشه و لوازم قالیبافی و در نهایت فروش فرش دستباف کاشان اشتغال دارند.

 
نگاه ظریف
از مراکز عمده مخملبافی در ایران شهرهای یزد و کاشان بوده است که مخمل کاشان از حیث تنوع رنگ و طرح و ظرافت در بافت و همچنین به جهت وجود هنرمندان خوش ذوق نقاش (خاصه استاد رضا عباسی) و نساجان چیره دست و خلاق، همواره دارای شهرت جهانی بوده است.

در حال حاضر دو مرکز مخمل‌بافی و زری بافی وجود دارد. آقای یاالله در کارگاهی که در خانه منوچهری دارند مخمل کاشان بافته و در مرکز هنرهای سنتی میراث فرهنگی کاشان هم، کارگاه مخمل و شعربافی داریم. شاید جالب باشد بدانید قیمت یک تکه مخمل کاشان با اندازه یک متر در یک و نیم متر، حدود دو تا سه میلیون تومان است.

 

  مخملینه‌های مواج و گلدار
مخمل نوعی پارچه ابریشمی پرزدار است که در بافت آن از دو نوع تار، یکی به عنوان تاربوم و دیگری به عنوان تار پرز و یک نوع نخ پود استفاده می شود که به لحاظ ظرافت در طرح و نقش و لطافت در بافت اوج هنر نساجی محسوب شده و دارای انواع گوناگونی بوده که زیباترین آنها مخمل نقش برجسته است که در آن طرح و نقشه (که از تارهای پرز شکل می گیرد) از سطح بوم و زمینه پارچه برجسته بوده خودنمایی می کند. از انواع دیگر مخمل می توان به مخمل ساده، مخمل گلدار، مخمل موجدار و مخمل دو خوابه اشاره کرد که هریک از جذابیت و زیبایی خاص و بی نظیری برخوردارند.