چهارشنبه, 26 تیر 1398
13:28

متن  مریم پوراسماعیل
عکس  حجت اله یارمحمدی
رییس اداره میراث فرهنگی بروجرد

 

بروجرد به ضم باء، شهری است دلگشا و بلده‏ای است خلدآسا؛ آبش از رود خوشگوار و هوایش به سردی مایل و سازگار، از اقلیم رابع و در زمین هموار واقع، و طرف شمالش گرفته و سایر اطرافش فی‌الجمله واسع،... و نواحی دلنشین و قرای بهجت قرین مضافات او است و فواکه سرد‏‌سیرش بغایت نیکو است، باغات خرّم  و بساتین چون ارم دارد، و در جمیع باغات آن دیار عمارات دو طبقه ساخته‌اند و در محاذی آن چمن‌های خوش طرح انداخته...» این یکی از توصیفات تاریخی کتاب «بستان السیاحه» اثر «زین العابدین شیروانی» است که شهر «بروجرد» را آن گونه که دیرزمانی بوده، توصیف کرده است. در کتاب «نزهه القلوب» اثر «حمد بن نصر مستوفی قزوینی» هم از بروجرد به عنوان «شهری چهار اقلیم، بزرگ و طولانی» نام برده شده که «در آن دو جامع عتیق و حدیث است. آب و هوایش وسط و در آن زعفران بسیار بود.»

 

 

بروجرد؛ چهارراهی بر شاهراه‌های باستانی

پیش تر هنگامی که از دوستانم در شهرهای دیگر می‌پرسیدم که «آیا بروجرد را می شناسید؟»، بارها این پاسخ را شنیدم که می‌گفتند: «از آن گذری داشته‌ایم.» امروز که بیشتر درباره تاریخ و جغرافیای تاریخی این شهر می‌دانم، تکرار مکرر این پاسخ برایم سبب شگفتی نمی‌شود؛ چرا که می‌دانم بروجرد در طول تاریخ موقعیتی ویژه برراه‌های غرب کشور داشته‌است. «دشت سیلاخور» و ناحیه‏ بروجرد، پیش از اسلام بر شاه‌راهی واقع بوده‏ که سرزمین ماد را به اقلیم پارس متصل می‏کرده‏است. موقعیت شهر بروجرد بر راه‏های باستان، همانند چهارراهی است بر راهی که اصفهان را به بغداد و سلطانیه (واقع در زنجان امروزی) را به خوزستان می‏رسانده‌است. امروز هم شاه‌راهی که پایتخت را به اهواز و اصفهان را به غرب ایران متصل می‌کند از بروجرد می گذرد. شاید به این سبب است که بروجرد بستر بسیاری قصه‌های تاریخی از افسانه تا واقعیت است: از شهر ویس و رامین افسانه‌ای تا مَقتل خواجه نظام‌الملک توسی هنگام سفر از اصفهان به بغداد.

 

 


بروجرد و خانه های زیبای  قاجاری
یکی از تجربه‌های به یادماندنی برای گردشگرانی که به قصد دیدن جاذبه‌های تاریخی به شهر‌های گوناگون سفر می‌کنند، دیدن خانه‌های تاریخی است. از این نظر شهر بروجرد جایگاهی درخور توجهی دارد. خانه‌های تاریخی شهر بروجرد بیشتر به دوره‌ قاجار و بعد از آن تعلق و در بافت تاریخی به مساحت280 هکتار، در مرکز و شرق شهر بروجرد قرار دارند. میراث فرهنگی بروجرد بیش از 50 خانه‌ دارای ارزش تاریخی را در بافت شناسایی کرده‌است که بسیاری از آنها هنوز در تملک مالکان شخصی هستند. «خانه‎ بیرجندی»، «خانه‌ روناسی»، «خانه‌ صدرزاده نبوی»، «خانه‏ مصری»، «خانه‌ بزرگمهر» و «خانه‌ غروی» تنها چند نمونه از 50 خانه‌ تاریخی شهر بروجرد هستند. بیشتر خانه‌هایی که مرمت شده و در معرض بازدید عموم قرار گرفته اند در «محله‌ صوفیان»، یکی از مهم ترین محلات بافت تاریخی شهر قرار دارند. از نفیس‌ترین خانه‌های تاریخی شهر بروجرد می‌توان به سه «خانه‌ حاج آقا کمال طباطبایی»، «خانه‌ افتخار الاسلام» و «خانه‌ مغیث الاسلام» اشاره کرد که متعلق به خاندان طباطبایی (از علمای برجسته  شیعه) هستند. امروزه این سه خانه به صورت یک مجموعه، در معرض دید گردشگران قرار دارند.

 

 

خانه افتخارالاسلام
خانه‌ افتخار از جمله زیباترین خانه‌های تاریخی شهر بروجرد، وسعتی در حدود 1550 متر‌مربع دارد و در محله‌ صوفیان، در کوچه‌ای موسوم به «کوچه آقا» واقع شده‌است. این خانه در گذشته شامل اندرونی و بیرونی بوده‌است که قسمت بیرونی آن متأسفانه سال‌ها پیش تخریب شده و آنچه امروز از این خانه باقی‌است، قسمت اندرونی خانه است. ورودی کاشیکاری، حمام اختصاصی مفصل شامل سربینه و میاندری و حمام گرم و خزینه، ایوان‌های کاشیکاری زیبا، تالار هفت‌دری زیبا با  اوروسی نفیس، نقاشی‌های دیواری، سقف قاب‌بندی شده‌ منقوش و پس‌تالارهای پذیرایی از ویژگی های منحصر به فرد این خانه است. خانه‌ افتخارالاسلام در تاریخ 24 اسفند 1383 با شماره ی 11753 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.

 

 

خانه‌ حاج آقا کمال طباطبایی
خانه‌ حاج آقا کمال طباطبایی که امروزه به نام خانه‌ فرهنگ بروجرد شناخته می‌شود، موزه‌ آثار باستانی و تاریخی این شهر و شامل اشیاء، اسناد، عکس‌ها و میراث مکتوب شهر بروجرد است. به علاوه، ساختمان خانه نیز خود موزه‌ای است از هنر و معماری دوره‌ قاجار. خانه حاج آقا کمال عمارتی است سه طبقه، یک حیاط بزرگ دارد و شامل تالارهای متعدد، سه دری‌ها و پنج دری ها با اوروسی‌های زیباست. کاشیکاری طاق‌های حیاط، بخاری دیواری‌های نقاشی شده و سقف‌های قاب‌بندی شده‌ی منقوش از جاذبه‌های عمارت هستند. یک یخچال اختصاصی در زیرزمین این خانه از دیگر ویژگی های منحصر به فرد آن است.خانه‌حاج آقا کمال طباطبایی با شماره 3766به ثبت آثار ملی رسیده‌است.

 

 

مساجد تاریخی، بازار و کاروانسرا برای دوستداران معماری ایرانی
برای دوستداران معماری ایرانی، بازدید از «مسجد جامع بروجرد» یک اولویت خواهد‌ بود. این مسجد که به شماره 228 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده، موزه‌ای از هنر و معماری از قرون اولیه اسلامی (قرن سوم و چهارم هجری) تا دوره‌ قاجار است. قدیمی‌ترین بخش مسجد، شبستان جنوبی آن است که به چهارطاقی‌های ساسانی شبیه‌است و گمان ساخته‌شدن مسجد را بر ویرانه‌های آتشکده‌ای پیش از اسلام تقویت می‌کند. این مسجد از مساجد یک ایوانی‌است و گنبدخانه آن در دوره‌ سلجوقی ساخته شده‌است. «مسجد شاه» یا «مسجد سلطانی» از دیگر آثار معماری این شهر است که در زمان فتحعلی شاه قاجار و به شیوه‌ مساجد سلطانی (لقب فتحعلی شاه) در تهران و قزوین ساخته شده‌است. «مجموعه‌ بازار» بروجرد که به «راستا بازار» موسوم است، از دیگر جاذبه های معماری این شهر است. قسمت اصلی آن از ساخت و سازهای حسام السلطنه، حاکم وقت بروجرد در زمان فتحعلی شاه قاجار است و شامل بازار مسگرها، چلنگرها، حلبی سازها، آهنگرها، بزاز ها و غیره است. راستا بازار حدود 1200 متر طور دارد و در مسیر آن چند کاروانسرای قدیمی، از جمله کاروانسرای حافظی قرار دارد. مدرسه پهلوی، مدرسه‌ حجتیه، مسجد رنگینه، ساختمان امامزاده جعفر، تکیه دیده‌ور، تکیه موثقی و پل قلعه حاتم از دیگر جاذبه‌های شهر بروجرد برای دوستداران معماری ایرانی هستند.

 

 

روستاگردی ناصرالدین شاهی!
ناصرالدین شاه، شاه سفردوست دوره قاجار، در سفرنامه‌ «عراق عجم» به سفرش به بروجرد اشاره می‌کند و به ویژه روستاهای اطراف و طبیعت آنها را می‌ستاید. ظاهراً او چند گاهی در روستاهای «توزه زَن»، «وِنایی» و «سراب کَرتول» اقامت می‌کند و به شکار و گشت و گذار می‌پردازد. تعریف و تمجیدهای این شاه قاجار در سفرنامه‌اش، ما را به یکی دیگر از جاذبه‌های گردشگری شهر بروجرد رهنمون می‌سازد. برخی روستاهای اطراف شهر بروجرد، از زیبا‌ترین و خوش آب‌و‌هوا‌ترین روستاهای ایران هستند که هنوز زندگی روستایی در آنها جریان دارد. علاوه بر روستای ونایی و سراب کرتول که هنوز هم جاذب گردشگران بومی و غیر‌بومی است، روستاهای زیبای دیگری پیرامون شهر قرار دارند. از جمله این روستاها روستای «کَرکیخان» است. این روستا که در کیلومتر پنج محور بروجرد به ملایر قرار دارد، روستایی ییلاقی و بسیار خوش آب‌و‌هواست. مردم این روستا به کشاورزی و باغداری اشتغال دارند. محصولات مرغوب کشاورزی و میوه‌های این روستا به مصرف نواحی دیگر می‌رسد. در گذشته باغ‌های به و انگور این منطقه معروف بوده‌اند. از دیگر روستاهای جاذب گردشگر، روستای دره صیدی در 10 کیلومتری شمال بروجرد است. این روستا از بکرترین نواحی روستایی شهر است. اگر شانس بیاورید و زمانی به روستا برسید که مردم مهیای یک جشن عروسی هستند، دیدن آداب و آیین محلی آنها، لباس های رنگارنگ محلی و رقص و پایکوبی، با نوای ساز و دهل لری در چهار شبانه روز یک تجربه گردشگری ماندگار خواهد شد.

 

 

مهمانسرای مقدم؛ در برزخ میان بودن و نبودن!
یکی از جاذبه‌های معماری شهر بروجرد که متأسفانه در معرض تخریب قرار دارد، هتل یا مهمانسرای مقدم است. این هتل از نخستین هتل‌ها به شیوه‌ مدرن است که در زمان رضا شاه و هنگامی ساخته شد که بروجرد در مسیر مدرنیزاسیون پهلوی چهره‌ای دیگر به خود می‌گرفت. این اثر تاریخی به دلایلی چون تملک شخصی و قیمت بالای زمین به دلیل واقع شدن در مرکز کنونی شهر، به صورت نیمه ویران باقی مانده‌است. در حالی که مرمت و رونق این میهمانسرای زیبا می‌تواند دربردارنده منافع مادی و معنوی برای مالکان و مردم شهر باشد. اگر به بروجرد سری زدید، دیدن نمای هتل را به سبک معماری پهلوی اول، واقع در میدان شهدای شهر بروجرد از یاد نبرید!

 

 


جاذبه های طبیعی بروجرد؛ مقصد کوهنوردان و دوستداران طبیعت
شهر بروجرد برای آن دسته از گردشگرانی که کوه‌ها، دشت‌ها و رودها و تالاب‌ها و گونه‌های گیاهی و حیوانی  آنها را به جاده و سفر می‌کشاند، هم حرف‌هایی برای گفتن دارد. تالاب «بیشه دالان» که در 15 کیلومتری جنوب شرقی بروجرد و در «دشت سیلاخور» قرار دارد، یکی از زیستگاه‌های اصلی پرندگان و جانوان بومی و مهاجر بوده و هست. البته در سال‌های اخیر بخش‌هایی از آن به تصرف کشاورزان درآمده و استفاده بی‌رویه از منابع آبی تالاب، آن را در معرض نابودی قرار داده‌است. بیشه دالان مسکن بسیاری پرندگان، دوزیستان، خزندگان و پستانداران است؛ مار، مرغابی، خرگوش، لاک پشت، حواصیل، گرگ، شغال و سگ آبی از جمله این حیوانات هستند. «تنگه کپرگه» در شمال غرب بروجرد و «آبشار ونایی» در انتهای تنگه و در دامنه‌ی رشته کوه گرین از مهم‌ترین جاذبه‌های طبیعی برای کوهنوردان و کوهپمایان به شمار می رود. رشته‌کوه گرین از رشته‌کوه‌های بلند زاگرس است که در ادامه‌ اشترانکوه قرار دارد و طول آن به بیش از 180 کیلومتر می‌رسد. این رشته کوه در استان کرمانشاه به کوه‌های پرو و بیستون می‌پیوندد. مهم‌ترین قله‌های گرین که در روشستای ونایی بروجرد قرار دارند، قله‌های «هجده یال»، «سه کوزان» «والاش»، «برنجه» و «هیگره» هستند. وجود چشمه‌ساران جوشانی چون «آب سفید»، «دو روزنه» و «طوطیا» در این منطقه زیبا علاوه بر رونق کشاورزی، سرسبزی و آبادانی و هوای خوش،  این منطقه را به زیستگاه گونه‌های جانورانی مانند خرس، روباه و گرگ (و در گذشته پلنگ) نموده‌است. قله‌های گرین حتی در برخی ماه‌های گرم سال برف دارند. صعود به قله‌های گرین از طریق روستاهای غرب بروجرد مانند «شیخمیری»، «کُپرگه» و «وِنایی» امکان‌پذیر است.

 

 


بی ورشو از بروجرد نروید!
برای گردشگران و مسافران خوش‌ذوقی که صنایع‌دستی و سوغات شهرهای ایران دستمایه‌های زیبای چیدمان خانه‌هایشان است، صنایع‌دستی بروجرد می‌تواند آثاری ماندگار و ارزشمند باشد. معروف‌ترین صنعت دستی بروجرد ورشو‌سازی و مسگری است. ورشوهای قلم‌کاری زیبا که در قالب گلدان و تنگ و قندان و چای دان و سینی و سماور و غیره عرضه می‌شود، اشیای با‌ارزش برای تزئین فضاهای داخلی‌اند. گلیم و جاجیم و «ماشته» بافی، که رنگ‌ها و طرح هایشان ذوق را برمی‌انگیزد، از دیگر صنایع‌دستی بروجرد هستند. اگر به اجناس عتیقه علاقه دارید و یا مجموعه‌دار هستید، حتما به بخش‌های قدیمی بازار بروجرد سر بزنید. راسته‌های بازار بروجرد پر است از صنایع دستی مانند نمد و گیوه و چاقوهای دست ساز و دست سازهای چرمی. از آب نبات و نقل و ارده و کلوچه‌های بروجرد، دوغ و خیارشور روستای وِنایی هم غافل نشوید.

 

 

خوشا فصل بهاران بروجرد!
با وجود همه‌ دیدنی‌ها و خوردنی‌ها و خریدنی‌های شهر، می‌توان گفت مهم‌ترین مشخصه‌ شهر بروجرد آب‌و‌هوای خوش آن به‌ویژه در فصل بهار است. در شعر شاعران و سفرنامه‌ گردشگرانی که به بروجرد سفر کرده‌اند، بهار بروجرد جایگاه ویژه‌ای دارد. گرچه بهار دوره‌ قاآنیِ شاعر در 200 سال پیش که هنوز پای ماشین به این شهر باز نشده بود دل‌انگیز‌تر بوده‌است، اما هنوز هم می‌توان رد پای آن بهاران بهشتی را میان شکوفه‌های سیب و نسیم جان‌بخش و خنک کوهسارانو غلغل چشمه‌ساران در بروجرد جستجو کرد و با میرزا حبیب قاآنی (از شاعران بزرگ دوره قاجار که همراه ناصرالدین شاه به بروجرد سفر کرد) هم‌سخن شد که سروده: «تا که پدیدار شد بهار بروجرد/     شد چو بهشت برین دیار بروجرد»