یکشنبه, 31 شهریور 1398
20:03

اگر هم عاشق سنگ‌های قیمتی هستید هم می‌خواهید یکی از جذاب‌ترین صنایع دستی اصفهان را در خانه داشته باشید، فیروزه کوبی یک انتخاب خیلی خوب است! در اصفهان فیروزه کوبی به غیر از جواهرات در ظروفی مانند بشقاب، لیوان، گل آبپاش و .... نیز مورد استفاده قرار می گیرد و تعدادی کارگر در کارگاه حاج داداش و پسران در این رشته به کار مشغولند حتی قسمت هایی از کار (چیدن فیروزه بر روی کار) توسط کارگران و صنعتگران زن انجام می شود. یکی از کارهای جنبی صنعت فیروزه کوبی کار تهیه زیر ساخت است که در کارگاه زرگری و به طور جداگانه انجام می شود. در حال حاضر صنعت دستی فیروزه کوبی در اصفهان رایج و صنعتگران شاغل در این رشته محدود به تعدادی انگشت شمار می شود.


یک فرآورده فیروزه کوب اعم از زیورآلات و یا ظروف عبارت از شی ای است مسی برنجی، نقرهای، ورشویی و یا برنزی که ذرات و قطعات ریز سنگ فیروزه بر قسمت هایی از سطوح آن به فرم موزائیک در کنار هم نشانده شده و به این ترتیب جلوه ای خاص به آن بخشیده می شود.ساخت و پرداخت چنین فرآورده ای شامل دو مرحله کلی است:


الف) زرگری: زرگری عبارت از ساخت و آماده سازی شیء مورد نظر است با یکی از فلزاتی که به آن اشاره شد. این کار به وسیله صنعتگران زرگر یا سازنده فلزات به وسیله دست، پرس و یا به کمک هر دو انجام می شود.پس از ساخته شدن فرم کلی شیء اعم از ظرف یا زیور آلات، قسمتی را که باید فیروزه کوب شود مشخص کرده و اطراف آن را یک رشته باریک فلزی (از نوع فلز خود شیء) به نام «کندن» قرار داده و لحیم می کنند به قسمت اطراف فرم مورد نظر، تا به اصطلاح دیواره ای به ارتفاع دو تا سه میلی متر از سطح ظرف پیدا کند؛ اینکار معمولا به وسیله زرگر و گاهی به وسیله خود صنعتگر فیروزه کوب انجام میشود. در صورتی که قسمت آماده شده برای فیروزه کوبی سطح زیادی را اشغال کند و زمینه آن خالی به نظر برسد با رشته هایی از همان فلز، نقوشی جزئی تر و  کوچکتر به شکل تزئینی (گل و بوته و غیره) داخل آن قرار داده مجددا لحیم کاری می کنند.این عمل علاوه بر زیباتر شدن فرم کار به سطح فیروزه کوبی شده استحکام بیشتری هم می بخشد.


ب) فیروزه کوبی: قبل از هر چیز صنعتگر فیروزه کوب از کارگاه های فیروزه تراشی و یا معادن فیروزه مشهد، نیشابور و دامغان، خرده سنگهای فیروزه غیر قابل استفاده را خریداری می کند. از آنجا که این خرده سنگ ها با مقادیری خاک و خرده سنگ های معمولی همراه است ابتدا آنها را از ضایعات دیگر جدا و تمیز می کنند. سپس خرده سنگ های فیروزه را بر حسب اندازه از یکدیگر تفکیک و به اصطلاح دانه بندی می کنند تا در ساخت هر محصول فیروزه کوب از قطعه فیروزه ای متناسب تر با سطح کار فیروزه کوبی استفاده به عمل آید.در مرحله بعد شی مورد نظر را گرم کرده (در حدود ۳۰ درجه C) و ضمن حرارت دادن روی قسمتهایی که باید فیروزه کوبی شود «لاک گردویی» می پاشند به قسمتی که پودر لاک تقریبا ذوب شده و سطح قسمت مربوط را می پوشاند.در حالیکه هنوز لاک بر سطح شی ای نرم و مذاب بوده و حالت چسبندگی دارد مقداری از خرده سنگ های فیروزه را که بر حسب اندازه لازم از قبل آماده شده روی کار قرار می دهند. سنگها باید طوری در کنار هم قرار گیرند که حتی الامکان فاصله ای بین آنها باقی نماند.به منظور پر کردن فواصل احتمالی بین سنگ های فیروزه ، حرارت را کمی افزایش می دهند ( حدود ۴۰ درجه C ) و مقدار دیگری پودر لاک بر روی سنگ ها می پاشند تا زمانی که لایه لاکی به صورت مذاب در آمده و سپس با افزودن سنگ های ریزتر سعی می کنند تا سنگ ها کاملا در کار جای گرفته و به اصطلاح بر آن بنشینند.این عمل را معمولا با کمک دست انجام می دهند. به این ترتیب که با دست بر سطح فیروزه ها فشار می آورند تا به خوبی به سطح کار بچسبند. پس از سرد شدن شیء قسمت های لاک به صورت سخت و سفت در می آیند. بعد از این مرحله قسمت های پوشیده شده از لاک و سنگ فیروزه را به وسیله سنگ سمباده «آب ساب» می نمایند تا قسمت های اضافی لاک و برجستگی های جزئی سنگ ها سائیده و صیقلی شود. در اینجاست که سنگ های فیروزه به رنگ فیروزه ای و لاک به رنگ تقریبا سیاه ( قهوه ای تیره) در بین فواصل سنگ ها نمایان می شود.پس از اتمام این مرحله چنانچه در قسمت هایی از سطح کار باز به هم ریختگی وجود داشته باشد مجددا شی ای را حرارت داده و به وسیله سنگ های ریز و پودر لاک قسمت های ریخته را مرمت می کنند و پس از آن سطح کار را سمباده زده و صیقل می دهند. گاهی عمل مرمت را به وسیله نوعی بتونه فیروزه ای رنگ که با گل «مل» روغن و رنگ لاجورد تهیه شده انجام می دهند.آخرین مرحله کار فیروزه کوبی پرداخت کاری است که در دو مرحله انجام میشود. مرحله اول پرداخت قسمتهای فلزی است که در کارگاه زرگری یا چرخکاری انجام شده و لایه کدر و تیره رنگی را که بر روی قسمتهای فلزی در حین عمل فیروزه کوبی ایجاد شده به وسیله ابزارهای دستی و یا تیغه چرخکاری از روی آن می زدایند و سپس این قسمتهای فلزی را پولیش می کنند تا شفاف شود و حالتی صیقلی پیدا کند.مرحله دوم پرداخت محصول فیروزه کوبی شده است که پس از پولیش قسمت های فلزی شی ای مجددا به کارگاه صنعتگر فیروزه کوب بازگشت داده می شود و در آنجا سطوح فیروزه کوبی شده را به وسیله روغن زیتون یا روغن کنجد پولیش می کنند تا این قسمت ها نیز شفاف و درخشان شود.صنعتگر تولید کننده فیروزه کوب در مراحل کار از ابزار کار و وسایلی نیز بهره می گیرد که عمدتا شامل قالب، چکش، دریل، چراغ گاز، چراغ بنزینی، گاز انبر، انبردست، پنس، منقاش لوله های مختلف فلزی، سوهان و سنگ سمباده است.سنگ فیروزه از لحاظ رنگی متنوع و دارای طیف رنگی از سبز تا آبی است و تمامی این محصولات از لحاظ رنگی با یکدیگر متفاوت هستند، در صورتی که در مشابه تقلبی آن تمامی محصولات دارای رنگی یکنواخت هستند؛ بنابراین هر چه تنوع رنگی فیروزه‌کوب‌ها بیشتر باشد، مرغوب‌تر  است.  


نکته حائز اهمیت در فیروزه کوبی در درجه اول نصب صحیح فیروزه بر روی فلز است، به گونه ای که دارای قدرت کافی بوده و هنگام پرداخت قطعات فیروزه از آن جدا نشود و دیگر اینکه هر چه ظرف فیروزه کوبی شده پرکارتر باشد و قطعات سنگ منظم تر در کنار یکدیگر نصب شده باشد و فاصله زیادی در بین قطعات فیروزه دیده نشود کار دارای ارزش هنری بیشتری است.قیمت محصولات فیروزه کوب به اندازه، فلز  و میزان سنگ به کار رفته در آن بستگی دارد، اما نکته قابل توجه این است که با خرید این آثار از مکان های معتبر و مطمئن می توانید اطمینان داشته باشید که این محصول نه تنها با مرور زمان کم ارزش نمی شود، بلکه می توانید به عنوان سرمایه به آنها نگاه کنید و در صورت نیاز آنها را با ارائه فاکتور خرید و شناسنامه فیروزه ها، بفروشید. بهترین نوع این صنایع دستی را می توان در محدوده بازار در میدان نقش جهان خریداری کرد.