جمعه, 06 ارديبهشت 1398
10:29

قرن‌ها از زمانی که پرده‌های رنگارنگ ایرانی با نخ‌های گلابتون و ابریشم، چشم مهمانان دربار ایران را می‌گرفت و پارچه‌های زربفت، سوغات ارزشمند ایران بود، گذشته‌است. حالا این زربفت‌های ساسانی و صفوی را فقط در موزه‌‌هایی مثل ایران باستان، ملی واشنگتن، آرمیتاژ سن‌پطرزبورگ، لیون فرانسه و متروپولیتن لندن می‌توان دید. به علاوه این زربافت‌های پشت شیشه، بافته‌هایی هم هستند که میراث‌دار آن بافته‌های کهن‌اند و در انگشت‌شمار کارگاه‌های زریبافی رج می‌خورند. زری‌بافی از جمله بافته‌هایی است که از پیش از ورود اسلام هم رواج داشته و در دوره ساسانیان در اوج خود بوده‌ است اما پس از آن دچار افول شده و دوباره در دوره صفویه این هنر جان تازه‌ای می‌گیرد و شهرهایی مثل کاشان، اصفهان، یزد، هرات، تبریز، رشت، مشهد، قم و ساوه پر از کارگاه‌های زری‌بافی می‌شود که نقش‌های بافندگان کاشان، یزد و اصفهان از دیگران مشهورتر می‌شود‌. جالب اینکه در طول تاریخ ایران پارچه‌های زر و سیم بافت برای لباس زنان و تزئین فضای داخلی خانه‌ها به کار می‌رفته است.استادان مختلفی از نقش‌انداز گرفته تا بافنده و گوشواره‌کش در کارگاه زری بافی کار میکنند تا پاچه‌ای ارزشمندو زیبا خلق شود.

 

چه طور زری بافی می کنند
برای شروع، کار نقشه‌بندی اولین کار است. نقش‌ها را استاد نقاشی تهیه می‌کند و نقشه‌کش‌ها با توجه به تراکم تار و پود، طرح را روی کاغذ شطرنجی پیاده می‌کنند. حالا نوبت ریسمان‌کشی و بافتن نقشه روی پارچه است. باید تار و پودهای ابریشمین از میان وردها (نخی که یک دسته تار از آن عبور می‌کند و برای طبقه‌بندی تارها به کار می‌رود) و شانه‌ها بگذرند. بافنده نقش را نگاه می‌کند و متناسب با رنگ، پایش را روی پدال دستگاه بزرگ چوبین زری‌بافی فشار می‌دهد تا وردی که تارهای آن رنگ به آن متصلند، بالا بیاید و دهانه تارهای مربوط به آن رنگ باز شوند. در این لحظه دهانه مربوط به باقی رنگ‌ها بسته‌ است. استاد زری‌بافی ماکو را از دهانه و به عبارتی، پود را از میان تارها عبور می‌دهد. چشمان زری‌باف به نقش‌هاست. وقتی نقشی می‌بیند، پدال ژاکارد را فشار می‌دهد (چیزی که به گوشواره کشی هم معروف است) تارهای مربوط به آن نقش بالا می‌آیند،  ماکو عبور می‌کند، نقشی می‌افتد و پارچه‌ای زربفت خلق می‌شود. البته که به تناسب نقش و نوع بافت، مراحل بافت متفاوت است.


ابریشم و گلابتون پارچه، رنگ گیاهی الیاف و اصالت طرح و نقش عواملی هستند که وقت خرید یک پارچه‌ زربافت باید به آن دقت کنید. چگونگی تشخیص تقلبی از اصل به این صورت است که باید یک نخ را از پارچه جدا کرده آن را آتش بزنید اگر بوی گوشت داد ابریشم طبیعی است و اگر طلا و نقره باشد آن نخ می ریزد در غیر این صورت یا نخ است و یا پلاستیک که پس از آتش زدن از بوی آن ها مشخص است. بته جقه‌ای، اسلیمی، اسلیمی ماری، اسیمی درهم، گل‌های افشان، ماهی درهم، مناظر بزم و رزم و شکارگاه از نقش و نگارها در پارچه زری هستند که باید بر حسب کارکردی که برای پارچه‌تان در نظر دارید آنها را بخرید. پارچه‎های زربافت در سه نوع بافته می‌شوند؛ زری دارایی، زری اطلسی، زری لپه‌باف و زری پشت کلاف. از سوی دیگر، پارچه‌های زربافت به سه نوع زربافت دو رو، یک رو و مخمل‌باف هم تقسیم‌بندی می‌شوند.


اگر به فکر خرید پارچه‌های زری افتاده‌اید، دو انتخاب دارید. اول این که می‌توانید در مغازه‌های عتیقه‌فروشی در بازار اصفهان و کاشان دنبال تکه‌پارچه‌های زربفت بگردید. در بازار قیصریه، روبه‌روی راسته طلافروشان، مغازه آقای ضیایی تکه‌هایی از این پارچه دارد. در عتیقه‌فروشی‌های کاشان هم می‌توانید سراغ این پارچه‌های قدیمی را بگیرید. دومین انتخاب هم تولیدات زری‌بافی جدید است. تعداد انگشت‌شماری کارگاه‌های کوچک در شهرهای کاشان و اصفهان پابرجاست، می‌توانید به آنها مراجعه کنید و مراحل ساخت این پارچه‌ها را از نزدیک ببینید. در کاشان «محمود تمتاجی» و «محمد بی‌نوا» دو زری‌بافی هستند که مهر اصالت یونسکو را در این رشته دریافت کرده‌اند.  در اصفهان هم «مهدی شمسعلی» به زری‌بافی و آموزش این رشته در خانه تاریخی شیخ‌الاسلام و هنرستان هنرهای زیبای اصفهان مشغول است. موزه نساجی یا خانه شیخ‌الاسلام در چهارراه تختی اصفهان و مرکز هنرهای سنتی کاشان در خیابان غیاث‌الدین جمشید کاشان دو کارگاه‌ زری‌بافی معروف هستند. حواس‌تان باشد که این کارگاه‌ها بافته‌ای نمی‌فروشند و برای خرید می‌توانید با آقای محمد بی‌نوا در کارگاه هنرهای سنتی کاشان تماس بگیرید و از قبل سفارش بدهید، این هم شماره کارگاه: 4230162 (0361) حواس‌تان باشد قیمت پارچه‌های زربفت بالاست و بسته به قدمت، اندازه پارچه و نقش آنها متفاوت است. نمونه ی زری بافی در کاشان نیز تولید می شود که با نمونه های آن در اصفهان کمی متفاوت است . از جمله تفاوت ها می توان به تفاوت در نخ گلابتون ها و تفاوت در طرح ها از لحاظ سبک و سنگینی اشاره کرد . ناگفته نماند که در زری بافی اصفهان گلابتون ها تولیدی است اما در زری بافی کاشان گلابتون را تولید نمی کنند. همچنین محصولاتی که در اصفهان تولید می شوند دارای شناسنامه هستند که نام تولیدکننده را نقوش پارچه  می شود.