چاپ

مریم عباسی
پژوهشگر ، مدرس دانشگاه و عضو تحریریه سرویس گردشگری روزنامه اصفهان زیبا


نخستین نشانه هایی که از بهره گیری انسان از فلز در دست است، اشاره هایی است که در میان داستان های مذهبی قدیمی وجود دارد. از جمله اسناد و مدارکی در دست است که مشخص می سازد پیشینیان رب النوع آتش را در ذوب و احیای سنگ ها و تولیدات فلزی به طور مستقیم دخیل می دانستند و هنوز هم در برخی از قبایل آفریقایی، فلزات را به روش های سنتی حدود پنج هزار سال قبل از میلاد تولید می کنند وبه کار می برند. کاوش های باستان شناسان در نقاط تاریخی ایران از جمله بمپور، شهداد، تل ابلیس، تپه سیلک و تپه زاغه که همه از سایت های باستان شناسی هستند، نشان می دهد که مردم این نواحی از حدود هفت هزار سال پیش با ساخت اشیای فلزی آشنا بودند.
صنایع دستی فلزی نجف آباد بیشتر به چاقوسازهای آن شناخته می شود. راسته چاقوسازها که در خیابان مطهری، حد فاصل فردوسی و بازار قرار دارد، یکی از قدیمی ترین راسته های بازار نجف آباد است و همچنان زنده و پرهیاهوست. همچنان در این راسته چاقو و کاردهایی با مصارف گوناگون تولید می شود. در این راسته علاوه بر قاشق، چنگال و سایر ابزار فلزی، از کاردهایی برای کندن پوست حیوانات برای دامداری ها و دباغ ها تا چاقوهای ظریفی که صنعت قالی بافی نجف آباد را حمایت می کند، تولید می شود، ولی قفل سازی سنتی،هنری است که اگرچه مدتی مغفول مانده بود، ولی جان تازه ای گرفته و هنرمندانی به آن مشغول هستند.

 

چطور یک قفل سنتی می‌سازند؟
ماده اولیه قفل سازی سنتی، فولاد خام است که به خاطر استحکام و خاصیت چکش خواری اش انتخاب شده است. در قفل سازی سنتی شکل قفل بسیار مهم است و چیزی شبیه مجسمه است. گاهی به سمت تصاویر واقعی میل می کند و گاهی شکل نماد و سمبل ها را به خود می گیرد.  طرح اولیه روی فولاد حکاکی شده و با اره آهن بر، قسمت های اضافی جدا می شود. سپس با سوهان به پرداخت طرح می پردازند تا سطوح و لبه، صاف و یکدست شود. برای شکل دادن کمانه که همان فولاد منحنی شکل است که چفت های در را نگه می دارد، یک مفتول فولادی را داخل کوره داغ می کنند و با ضربات چکش روی سندان به شکل کمانه درمی آورند. داخل محفظه قفل فنر و زبانه را جا می دهند که کمانه داخل آن قفل می شود. کلید هم جداگانه ساخته می شود. گاه به تناسب موقعیت روی قفل تزئینات نقره و طلا هم کار می شود. این عملیات بسته به پیچیدگی شکل قفل بین یک هفته تا 10 روز طول می کشد. این ها را عباسیان، قفل ساز جوان نجف آبادی برایم می گوید که یکی از معدود هنرمندان این رشته است و توضیح می دهد که به تعداد کمتر از انگشتان یک دست، قفل ساز در استان اصفهان مشغول به کارند. مهندسی متالوژی خوانده و پیش از ورود به قفل سازی سنتی با دنیای فلزات آشنا بوده است، ولی پس از شروع به این حرفه از سال 79، مرمت آثار و ابنیه تاریخی را هم تا مقطع لیسانس در دانشگاه دنبال کرده است.حالا یک کارگاه کوچک در خانه لطفی، خانه صنایع دســـتی نجـــــف آباد  دارد و این هنر در معـــــرض فراموشـــــی که حدود 15 سال است دوباره به همــــت سازمان میراث فرهنگی، جان گرفته را به علاقه مندان آموزش می دهد. همه وسایلی که در کارگاهش هست، یک کوره آهنگری، سندان و چکش، تعدادی اره و انواع سوهان هاست. این وسایل ساده و تلاش و ذوق هنرمند است که فولاد مستحکم را به قفلی زیبا تبدیل می کند.

از آنجا که قفل سازی سنتی جنبه عملکردی ندارد، ملاک انتخاب ظاهر قفل است. در دو بخش می توان قضاوت کرد؛ طراحی و اجرا. از نظر طراحی، باید فرم ظاهری موردپسند شما باشد و از سویی ظاهر قفل دارای تناسب باشد و هر طرف که به آن نگاه می کنید فرم پسندیده ای داشته باشد. از سویی قفلی خوب است که به ظرافت اجرا شده باشد و لبه ها وسطوح یکدست و صاف باشد.قفلی که بین یک هفته تا 10روز روی آن کار شده است، قیمتی از200هزار تومان دارد. این قیمت بنا به اندازه قفل، پیچیدگی شکلش و زمانی که صرف ساخت آن شده متفاوت است. علاوه بر کارگاه خانه لطفی نجف آباد، می توانید از کارگاه خانواده کیانی در خانه جواهری، کنار دو منار دردشت هم دیدن کنید و از میان قفل هایی که برای فروش دارند، انتخاب کنید. در بازار قیصریه هم مغازه هایی که اجناس قدیمی و آنتیک می فروشند، قفل هایی برای فروش دارند.