جمعه, 06 ارديبهشت 1398
10:30

احسان ناجی
کوهنورد، دره نورد و عضو سرویس گردشگری روزنامه اصفهان زیبا

 

انسان هفت هزار سال پیش فلز را کشف کرد. علی نقی وزیری در کتاب تاریخ عمومی هنرهای مصور از تاریخ تا اسلام، تزئین و کنده کاری روی فلزاتی مانند طلا، نقره، مس، برنز، برنج، آهن، فولاد، سرب، آلومینیوم و کرم را از جمله هنرهای دستی ایرانیان می داند و معتقد است میناهایی که به نام بیزانس معروف شده اند، از میناسازی ایرانی اقتباس شده است. آرتور اپهام پوپ، ایران شناس مشهور که آرامگاهش در کنار پل خواجو است، در کتاب سیری در هنر ایران، مینا کاری را هنر درخشان آتش و خاک توصیف می کند، با رنگ های پخته و درخشان که سابقه آن به 1500 سال پیش از میلاد می رسد و ظهور آن بر روی فلز در طول سده ششم تا چهارم پیش از میلاد مشاهده می شود.در دوران مغول سبک جدیدی در فلزسازی و مینا کاری ایران به وجود آمد. اشکال و تصاویری که قیافه و لباس اعضای دربار ایران را داشتند، جای اشکال و تصاویر عربی دوره قبل را گرفتند و به ویژه ترصیع فلز در عصر تیموری به منتهی درجه ترقی خود رسید. در زمان صفویه زمینه هنر مینا کاری و فلز کاری تغییر یافت، ظروف نقره در این دوره به نقوش مینیاتور، از قبیل مجالس بزم در دربار و یا مجالس شکار، یااسب سواری مزین شد و در هنر میناسازی از نقش های اسلیمی و گل استفاده شد و رنگ قرمز مورد مصرف بیشتری پیدا کرد. در این دوران اصفهان به مرکز میناکاری تبدیل شد.سه نوع مینا که به سه روش متفاوت تولید می شود، وجود دارد؛ مینای نقاشی، مینای خانه بندی و مینای شکری.مینای نقاشی، آشنا ترین نوع میناست که تقریبا همه افراد، آثاری که به این روش تولید می شود را به نام مینا می شناسند. در این روش مس را با لعاب سفید و غلیظی می پوشانند و پس از پخت آن در کوره، روی آن را با رنگ های مینایی نقاشی می کنند. از زمانی که مس وارد کارگاه میناسازی می شود بسته به نوع لعاب دادن تا خروج ظروف مینا، پنج مرحله لعاب و کوره رفتن لازم است. مینای حجره بندی یا خانه بندی نوع دیگری از هنر مینا کاری است که نقش اصلی را به وسیله سیم های نازک فلزی روی ورقه فلز پدید می آورند. بیشتر میناهای باستانی به این شیوه ساخته شده است و این روزها در کشورهای چین و هند بسیار متداول است، اما در ایران چندان کار نمی شود. دو نوع مینای حجره بندی به سبک روسی در مشهد و به سبک ایرانی در اصفهان کار می شود.مینای شکری روش تولید بسیار پیچیده تری نسبت به دو نوع دیگر دارد و محجورتر از آنها نیز هست. این نوع مینا تا پایان راه چند بار باید پخته شود و پیش از هر چیز باید رنگ را در کوره برده تا بعد از پخت کاملا سفت شود و بعد از کوبیدن آن و خرد شدن دانه های رنگ، شکری به دست می آید که همین نیز دلیل نام گذاری این رشته است. مینای شکری علاوه بر مس، بر روی طلا و نقره نیز کار می شود و در مرحله پایانی تولد آن نقوش طلایی را با طلای مایع به آن اضافه می کنند. تنها هنرمندی که روش تولید این مینا را در سینه دارد استاد فولادگر است که 40 سال از آخرین باری که مینای شکری ساخته است، می گذرد.اکنون  در موزه های  خارجی  نمونه های زیادی از محصولات فلزی دوره هخامنشیان موجود است، نمونه آن یک جفت گوشواره است كه در موزه لوور نگهداری می شود و شاهد دیگر، گیره ای است كه روی آن لعل كار شده و هم اكنون در موزه ولف شیم آلمان حفظ می شود و كیفیت بالایی دارد. این بدان معناست که این هنر ارزش بسیار زیادی دارد و باید برای حفظ و ادامه راه آن با حمایت از استادان و پرورش شاگردان جدید اصالت آن را حفظ کرد.

 

ساخت مینا به سبک حجره‌بندی
در مینای حجره ای اصل کار در مرحله ساخت سازه مسی است؛ چرا که باید تمامی نقش های طرح اصلی به جای قلمو با فلز و سیم های مسی به بدنه اصلی جوش داده شود و حتی گاهی سیم ها نورد هم می شود و روی کار اصلی قرار می گیرد. حال در کارهایی با چنین ظرافت و دقت،  صبر و حوصله زیاد و زمان بسیار زیادی را طلب می کند. برای اجرای یک طرح روی بدنه ابتدا سیم ها با چسب مخصوصی چسباده می شود که با اولین حرارت هیچ اثری از چسب باقی نماند و وقتی کاملا سیم ها ثابت شد به بدنه جوش داده می شود. این کار از ملیله بسیار سخت تر است، زیرا طرح ها دقت و گاهی هم تقارن خاصی را می طلبد و قرار نیست در ملیله این حجره ها و یا خانه های ایجاد شده با لعاب پر شود.وقتی که طرح اصلی به پایان رسید و همه نقش ها به پیکره طرح اصلی جوش داده شد، حالا نوبت پر کردن با لعاب است و این کار شاید چندین مرتبه تکرار شود، به دلیل اینکه هر بار که کار به درون کوره می رود، رنگ ها افت کرده و خانه ها کمی خالی می شود و چون در سبک ایرانی و چینی  غالبا رنگ ها باید هم سطح نقش ها باشد چند بار رنگ ها اضافه شده و دوباره به کوره می رود. و بعد از اتمام کار هم چندین مرتبه سمباده زنی دارد تا در پایان کاری با سطحی یک دست و لطیف به دست آید. در کشور روسیه دیگر به صاف و یک دست شدن کار اهمیتی نمی دهند و غالب کارها در روسیه سطحی نا صاف دارند.در قدیم از جواهر نیز زیاد استفاده می شد که امروزه شاید باز هم به دلیل قیمت بالا کمتر استفاده می شود.

 

چه طور می سازند؟
روش ساخت مینای شکری کمی پیچیده تر از میناکاری های دیگر است؛ چرا که یک محصول تا پایان راه چند بار باید پخته شود و علاوه بر کار زیاد نیاز به داشتن کوره در کنار کارگاه نیز هست. اما برای ساخت یک محصول ابتدا باید رنگ را در کوره برده تا بعد از پخت کاملا سفت شود و بعد از کوبیدن آن و خرد شدن دانه های رنگ شکری به دست می آید که همین نیز دلیل نام گذاری این رشته است. اما این تازه اول راه است و ظرف مسی اولیه که البته طلا و نقره هم می تواند باشد بعد از لعاب سفید اولیه و از کوره درآمدن لعاب لاجورد می خورد و باز به کوره رفته و بعد از 850 درجه سانتی گراد حرارت به زیر دست استاد می آید. در این مرحله علاوه بر شکرها نگین های رنگی که روی تخته نسوز آتش خورده اند و گرد شده اند با چسب و پنس به دقت کنار هم چیده می شود و بعد از آن چسب مخصوص را با قلمو بر روی لعاب لاجورد نقش و نگار گذاری می کنند و شکرهای آماده شده را بر روی آن می پاشند. حالا نقش ها بر روی لعاب نشسته و آماده رفتن به کوره است و بعد از بیرون آمدن این بار نقوش طلایی رنگ که با طلای مایع است شکل می گیرد و باز هم به کوره رفته و این بار محصول نهایی بیرون می آید.

 

نحوه ساخت مینای نقاشی
در ابتدا ظرف مسی را مسگر باید به روش خم کاری و یا چکش کاری تهیه کند و در اختیار مینا کار قرار دهد. در گام بعدی باید آلودگی های روی ظرف مسی برداشته شود، در حدی که حتی اثر انگشت میناکار هم  کمی چربی دارد که کار را خراب می کند به همین دلیل هم ظرف را در اسیدی رقیق مانند اسید سولفوریک فرو می برند و یا از سرکه و نمک استفاده می کنند تا ظرف از آلودگی پاک شود و بعد از آن ظرف را با چوب برداشته و داخل خاک اره می گذارند. در این مرحله با کمپرسور باد خاک اره را تمیز کرده و لعاب سفید زیر کار را ایجاد می کنند. در قدیم برای لعاب از روش های غرقاب و یا پیاله استفاده می شد، اما امروز بیشتر از پیستوله ها استفاده می کنند. لعاب در حال حاضر در کارخانه مشهد تولید می شود و در اختیار میناکاران قرار می گیرد.لعاب را که روی کار قرار دادند و تمیز شد داخل کوره قرار می گیرد و به مدت سه دقیقه با حرارت 850 درجه حرارت می بیند که گاهی چند بار این پخت انجام می گیرد تا میناکار به رنگ سفید دلخواه خود دست یابد. حالا نوبت رنگ کاری و نشاندن نقش ها بر روی کار است. هنرمندان خبره خود طرح را می کشند، ولی بعضی از تازه کاران از طرح های سوزن زده شده و انتقال آن با دوده بر روی کار استفاده می کنند. کشیدن طرح مورد نظر که معمولا برگرفته از نقوش اسلیمی و ختایی، گل و مرغ، شکارگاه و صورت‌سازی است با قلم‌گیری آغاز می شود و ابتدا خطوط اصلی طرح را قلم‌گیری و سپس قسمت‌های مختلف را رنگ‌آمیزی می کنند، ‌‌البته می‌توان ابتدا طرح را رنگ‌آمیزی و سپس دور آن را قلم‌گیری کرد. ‌‌در رنگ‌های مینایی، رنگ سفید وجود ندارد و اگر استفاده از این رنگ ضروری باشد، هنرمند با مهارت از سفیدی لعاب زمینه استفاده می‌کند یا پس از نقاشی با قلم  نوک تیزی رنگ را از روی زمینه برمی‌دارد تا رنگ سفید لعاب ظاهر شود. حالا نوبت پخت نقاشی است. ‌‌پس از آنکه نقاشی روی لعاب پایان یافت، باید مجددا قطعه را در کوره حرارت داد. ‌‌‌آخرین مرحله کار تکمیل کردن و برطرف کردن عیوب است. لعاب استفاده شده، لبه دهانه و پایه اشیای مینایی مانند گلدان، بشقاب و ظروف مختلف را کاملا نمی‌پوشاند و ظاهری ناخوشایند دارد. ‌‌به همین دلیل هم باید از زه‌‌های برنجی یا نقره‌ای استفاده کرد و به وسیله آن، لبه اشیای مینایی را پوشانده و با لحیم نقره جوش داد. ‌‌ البته امروزه محصولات مینا بسیار متفاوت است و از رایج ترین ها می توان بشقاب، گلدان، کاسه و قدح و قاب‌های عکس نام برد. تابلوهای مینا که با هنرهای دیگر مانند طلاکاری، خاتم‌کاری، مینیاتور و جواهرسازی ترکیب می‌شود و در قطع بزرگ تر هم می توان ‌‌درها، پنجره‌ها و ضریح‌های میناکاری شده در مکان‌های مذهبی را نام برد.

 

 

شناخت فعلی ما از هنر میناکاری حالا فاصله زیادی با نفس این هنر دارد. با توجه به رواج مینای نقاشی، شاخه‌های دیگر این رشته از جمله مینای «خانه بندی» یا «حجره‌ای» را در یادها کمرنگ کرده است. سبک مینای حجره بندی خیلی زمان بر و سخت و البته بسیار هم قدیمی است و با توجه به اشیای موجود در موزه های بزرگ دنیا به نظر می رسد از دوره هخامنشیان وجود داشته و در دوره اشکانیان و سامانیان به اوج خود رسیده است. اما چرا این نوع میناکاری به اینجا رسیده و با این قدمت، کار علمی بر آن صورت نگرفته است؟

"اما این فرایندی که شرح داده شد وقت و انرژی زیادی برده است و یک کار کوچک بر روی مس و یا نقره حدود یک تا دومیلون تومان هزینه خواهد داشت و جدای از مساله هنری آن تولید آن برای مصرف کننده داخلی صرفه اقتصادی ندارد و گرایشی برای خرید آنها وجود ندارد، به همین دلیل هم این رشته از مینا کاری در حال حاضر بسیار مهجور واقع شده است. اما اینکه در قدیم که تجهیزات و وسایل مورد استفاده به این حد از پیشرفت نرسیده بود و چنین آثار شگرفی تولید شده است، حکایت از این دارد که ما در این راه کم کاری داشته ایم. البته با شناخت مردم و همیاری سازمان های ذی ربط می توان این نوع کار را به گردشگران خارجی معرفی کرد و به این صنعت رونق بخشید."

 

شال بافی، قناویز بافی، متقال بافی، ساروج بری، دلوسازی چرمی، شانه سازی، شیشه گری سنتی، ماشته بافی، گلابتون سازی، کاشی مینایی، مینظای خانه بندی، مینای مرصع و البته «مینای شکری» از جمله صنایع دستی اصفهان هستند که نامشان به لیست «صنایع دستی در حال منسوخ شدن» وارد شده است. مینای شکری از تولد تا پایان راه عمر طولانی  نداشته است. به گفته استاد فولادگر، در واقع از 80 سال پیش استاد ضرغامی این روش را ابداع کرد و تا 40 سال بعد اساتیدی چون ملک پور، زنگنه و صنیع زاده راه او را ادامه دادند. اما به دلیل وقت و هزینه زیاد و نبود رنگ کارخانه دگوتای آلمان و طلای مایع با کیفیت به پایان راه رسید.محصول به دست آمده بسیار زیبا و منحصر به فرد است و در زیبایی چیزی کم ندارد، اما تا زمانی که خریدار خود را نداشته باشد و هنرمند نتواند مزد زحمات خود را دریافت کند، این فرایند به جریان نخواهد افتاد؛ چرا که متاسفانه با توجه به شرایط کنونی و هزینه زیاد یک گلدان کوچک بالای سه میلیون تومان هزینه خواهد برد و همین هم یکی از دلایل از بین رفتن این هنر است. اما استاد فولادگر با توجه به امکانات امروز در صورت اختصاص هزینه ای در حدود 150 میلیون  تومان و چهار ماه وقت می تواند روش جدیدی را آزمایش و به مرحله تولید انبوه برساند که هزینه ها را به نحو چشمگیری کاهش دهد و این مهم به دست نمی آید مگر با حمایت رسانه های گروهی و سازمان های عریض و طویلی که هر کدام داعیه حفظ این هنرها را دارند.

 

مینا کاری هنری است که هر کسی به میدان نقش جهان رفته باشد آن را دیده است. برای من دیدن نقش و نگار روی ظروف مینا و گنبدهای فیروزه ای همیشه دلپذیر بوده است. زیبایی کار مینا در این است که می توان در خانه نمونه آن را داشت و در هر زمانی  روح خود را با نقش های زیبای آن جلا داد. این هنر از دوره ساسانیان در تزئینات دسته خنجر استفاده می شده است که به «مینای مرصع» یا «جواهر نشان» معروف بود. اما در دوره صفویه با رشد زیاد و استفاده در اشیای تزئینی به بالاترین سطح ارتقا رسید تا دوره قاجار که بعد از افتی کوتاه مدت دوباره رونق گرفت و حتی در ضریح ائمه به کار گرفته شد و امروز در هرگوشه از اصفهان می توان آن را خریداری کرد.

امــا بــرای ایـنـکـه بتوانیــد یـک خریـد خوب انجام دهید بهتر است کار را از تولید کنندگان معروف خریداری کنید که لیست آن را اتحادیه و سازمان میراث فرهنگی می تواند در اختیارتان قرار دهد اما اگر کارشناس این کار را همراه خود ندارید، می توانید از یک کبریت استفاده کنید و به کار دوده دهید، اگر تمیز شد کار لعاب است و رنگ روغن نیست و دیگر اینکه کار لعاب خورده توسط فلز خش بر نمی دارد. باز هم فراموش نکنید بهترین راه خرید راهنمایی خواستن از کارشناس کار برای تشخیص کیفیت نقش ها و لعاب و یا خرید از تولید کنندگان اصلی است.

                           
اما موضوع اصلی قیمت هم هست؛ چرا که یک بشقاب 16 سانتی متری از 20,000 تومان تا 150,000 تومان تفاوت قیمت دارد که در اندازه 62 سانتی این تفاوت از 1,200,000 هزار تومان تا 3,200,000 تومان تفاوت دارد و این تفاوت بستگی به هنرمند و میزان کیفیت کار دارد.