چاپ

قلمزنی یکی از آشناترین صنایع دستی اصفهان است. خیلی‌ها وقتی نام میدان نقش جهان برده می‌شود، تصویر مردان قلمزن و بازار مسگرها به ذهنشان می‌رسد. اما هنر قلمزنی دقیقا یعنی چه؟! به تزئین و کندن نقوش بر روی اشیای فلزی به ویژه مس، نقره، طلا و برنج قلمزنی می‌گویند. به عبارت دیگر، ایجاد خطوط و نقوش به وسیله قلم با ضربه چکش بر روی اجسام فلزی، هنری قدیمی است که نه فقط در اصفهان و ایران که در کشورهای بسیاری مانند ژاپن، اتریش، فرانسه و ... وجود دارد، ولی این هنر در هر کشور رنگ و بوی بومی خودش را دارد و در ایران هم اصفهان قطب قلمزنی کشور محسوب می‌شود. یک سر نیزه قدیمی‌ترین شیء مسی ایران است که از کاوش در منطقه شمال خوزستان به دست آمده و قدمتش به هفت هزار سال می‌رسد. پس از آن چندین ظرف مسی 6500 ساله داریم که از کاوش منطقه باستانی سیلک در کاشان اصفهان و تپه زاغی در چشمه علی تهران به دست آمده اند.

 

از صفر تا صد قلمزنی
 انجام هرگونه عملیات روی انواع فلز (چه با دستگاه و چه با دست) به فلزکاری  شناخته می‌شود و در مرحله بعد وقتی پای ایجاد نقوش به میان می‌آید، هنر «قلمزنی» متولد می‌شود. ابزار کار هنرمند قلمزن تعدادی قلم فولادی با سطوح مقطع متنوع و چکش با وزن های مختلف است.هر استاد کار هم قلم‌های خودش را می‌سازد و از همان‌ها استفاده می‌کند. نیم‌بر، سمبه، گل‌سواد، نیم‌ور عاج‌دار، گل سوم و البته انواع کف‌تخت‌ها، خوشه‌ای‌ها و... از جمله ابزارهای مورد استفاده در این صنعت دستی است. بعد از ساخته‌شدن یک ظرف، ابتدا آن را سمباده می‌کشند و صافش می‌کنند، بعد داخل یا زیر کار، مخلوطی از گچ و قیر مذاب می‌ریزند (مقدار قیر از گچ بیشتر است) سپس براساس نقشه‌ای که از قبل تهیه شده، شروع می‌کنند با چکش و قلم‌های مخصوص و با واردکردن ضربه روی کار، نقوشی را روی آن ایجاد کنند. ریختن گچ و قیر در داخل یا زیر کار باعث می‌شود که ظرف موقع ضربه‌خوردن خم یا بدفرم نشود. بعد از اتمام کار، با حرارت‌دادن ظرف از پشت یا زیر کار، قیر را آب کرده و مخلوط گچ و قیر را از داخل یا زیر ظرف خارج می‌کنند. گاهی پس از مرحله ساخت یک وسیله و انداختن طرح روی آن به وسیله نگاتیو، بخشی یا همه آن به صورت مشبک و پنجره پنجره درمی‌آید؛ یعنی با اره مویی یا سمبه، بخش‌هایی را از کار درمی‌آورند که در نهایت آن وسیله به صورت یک مثلا ظرف یا سینی مشبک خودش را نشان می‌دهد. قلمزنی به شیوه‌های ریز قلم، سیاه قلم و برجسته انجام می‌شود. طرح های مورد استفاده در شیوه ریز اغلب طرح های اسلیمی، صورت، تصاویر مینیاتور است که به شیوه پرداز و سیاه قلم ساخت و ساز می شوند. در شیوه قلمزنی برجسته طرح ها اغلب گل و مرغ، ابنیه، خط و حدیث و طرح های کم ساخت و سازتر است، در عوض در این شیوه کار قسمت های مورد نظر هنرمند برای دادن عمق و بعد برجسته می شوند، ولی در شیوه ریز به وسیله سایه و روشن های ایجاد شده عمق و بعد را تداعی می کنند. از شاخه های جنبی قلمزنی می توان مرصع کاری و شبکه را نام برد.

 

در خرید قلمزنی به چند نکته باید توجه کنید اول اینکه پرسی نباشد. دوم اینکه مطابق با کاربردی باشند که می‌خواهید، مثلا اگر قصد دارید به عنوان یک ظرف دم دستی انتخابش کنید فلزی را بخرید که ماندگاری بیشتری داشته باشد. نقوش قلمزنی از دوره باستان تا امروز تفاوت‌های زیادی کرده و در هر دوره، طرح‌ها و نمادهای خاص خود را داشته است اما درحال‌حاضر، نقوش ظروف قلمزنی را هنرمندان قلمزن هم براساس میراث هنر گذشتگان و هم براساس سلیقه بازار کار می‌کنند؛ سرباز هخامنشی، مینیاتورهای صفوی، گل و مرغ، حیوانات و درختان، طرح‌های اسلیمی و آیه‌های قرآن و البته اشعار فردوسی از جمله مهم ترین و پرطرفدارترین این طرح ها هستند. ظروف قلمزنی زرد رنگ، با آلیاژ برنج ساخته شده‌اند. آنها که قرمزند، مسینه‌ها هستند و خاکستری یا سفیدرنگ‌ها از نقره ساخته شده‌اند. البته برخی از سفیدها هم از مس‌های قلع‌اندود ساخته شده اند. اما برای خرید جنس مرغوب به این توجه کنید که قلمزنی که می‌خرید دستگاهی و قالب زدنی نباشد. دقت کنید که ظرف سبک نباشد. دستگاه‌های پرس نمی‌توانند روی ورقه‌های زخیم  کار کنند. نقوشی که پرس می‌شوند کاملا منظم و یک دست هستند، در حالی که در قلمزنی دستی به هر حال تفاوت‌هایی در خطوط دیده می‌شود. اگر قلمزنی مشبک می‌خرید دقت کنید که در صورت دستی بودن، ناصافی‌هایی دارد و اندازه‌ها کاملا یکسان نیست. ظروف نقره قلمزنی‌شده یا آب‌نقره‌دیده، زودتر سیاه می‌شوند. آلیاژ برنج سخت و محکم است. ظرف برنجی قلمزنی‌شده دیرتر خراب یا سیاه می‌شود، اما به خاطر زحمت بیشتری که موقع قلمزنی برده، در بازار گران‌تر عرضه می‌شود. ظروف مسی قلمزنی‌شده که قلع‌اندود شده‌اند، سیاه نمی‌شوند و دیرتر از ظروف مسی قرمزرنگ کثیف می‌شوند.


ظروف و اشیای قلمزنی هم درجه‌ها و کیفیت‌های مختلف و طبعا قیمت‌های متنوعی دارند. از همه ارزان‌تر فلز مس است و از همه گران تر اول طلا و بعد نقره. بعد به نوع نقوش توجه کنید هر چه ظریف‌تر و پرکارتر، گران‌‎تر! سومین نکته در قیمت این هنر امضای هنرمند است هر چه نام قدیمی‌ها و مشهورترها بر روی شی باشد، بیشتر باید پول بدهید. ارزان‌ترین قلمزنی‌ که می‌توانید بخرید، قاب‌های کوچکی هستند که  چیزی حدود 10 هزار تومان قیمت دارند. اما به هر حال قلمزنی جزء صنایع دستی نسبتا گران است.

 

Engraving (Qalam-Zani)
The Art of Carving Superb Designs


It’s one of the traditional handicrafts of Iran and Isfahan. It is the art of carving superb designs on various metals such as copper, brass, silver and gold. Isfahan is the main center for engraving. The artistic work of this course made by the artists is the glorious and undeniable indication of previous metal work of Iran and Isfahan, in particular. The historical discoveries belonging to the ancient times as the Sassanid (700AD), the Seljuk - (100 AD) and the safavid (1600 AD) dynasties indicate a few of the outstanding metal work periods. Resuming this has been led to creating tens of outstanding and distinguished metal engravings on the one hand and training the new generation on the other. And Producing golden and silver- like goblets and materials of some metals as nickel silver and Copper in particular. Meanwhile, engraving with various plans and methods has been led to amount of Engraving production..