جمعه, 06 ارديبهشت 1398
10:28

پارچه‌های قلمکار اصفهان این روزها نه فقط در این شهر که در اقسی نقاط ایران حضور پررنگی دارند چون هم زیبا هستند هم ساده و نسبت به زیراندازها و رواندازهای سنتی دیگر، ارزان. اگر حالا ما بیشتر این پارچه را برای سفره و رومیزی استفاده می‌کنیم، چیزی حدود چهارصد و اندی سال پیش مردمان پایتخت صفوی لباس‌هایشان را از پارچه قلمکار می‌دوختند. اما همین حضور پررنگ هم بوده که باعث شده کارکردهای متنوع‌تر و ارزش واقعی این هنر گران قدر درک نشود. حالا اگر گذارتان به مغازه یکی از استادان زبردست قلمکار بیفتد می‌فهمید که چه قدر طرح‌های خاص و زیبایی وجود دارند و حتی اگر متبحر باشید و خوش ذوق می‌توانید پارچه قلمکار دو رو را کهاصلش را فقط یکی از فروشگاه‌های قدیمی  میدان دارد، پیدا کنید.


خلق قلمکار
نام قلمکار از آنجا می آید که استادان این رشته با قلم برای پارچه های پنبه ای نقاشی می کرده اند و امروزه برای سرعت بخشیدن به تولید از مهرهای آماده ای استفاده می کنند که نقش ها را بروی پارچه ایجاد می کند. در هنر قلمکاری  پارچه هایی که نقش و رنگ بر روی آن پیاده می شود باید از جنس  پنبه و یا کتان باشد و از پارچه هایی با الیاف پلاستیکی استفاده نمی شود. در رنگ آمیزی این پارچه ها چهار رنگ قرمز و مشکی و زرد و آبی بکار برده می شود. دو رنگ قرمز و مشکی رنگ های گیاهی هستند که از رُناس و زاج سفید و سیاه و پوست انار و گردو تهیه می شود و دو رنگ زرد وآبی رنگ های پیگمنت هستند که ترکیبی از رنگ های گیاهی و صنعتی هستند. مهرها نیز از جنس چوبند  که وظیفه ایجاد طرح ها  روی پارچه را دارند و باید از چوب گلابی باشند که در مقابل رطوبت مقاوم هستند و ویژگی بسیار مهم آن بدون گره بودن چوب است و هنرمند برای حکاکی کردن و پیاده کردن طرح ها با ظرافت بسیار بالا به گره ها در چوب برخورد نمی کنند و طرح به خوبی بروی چوب ایجاد می شود و در نهایت این چوب از استحکام مناسبی برخوردار  است. طرح هایی که روی پارچه پیاده می شود نام هایی نظیر طرح ترنج و لچک و طرح بته جقه  و یا گل بته دارا هستند. اگر قلمکاری را به چند مرحله تقسیم کنیم اولین مرحله این هنر سیاه سازی است که در آن با مهرهای چوبی طرح های پارچه را با رنگ سیاه ایجاد و تکمیل می کنند در سه مرحله بعد رنگ ها به طرح اضافه می شود و هر مرحله یک رنگ به پارچه اضافه می شود که هرکدام اسمی دارند، به عنوان نمونه  اضافه کردن رنگ قرمز دودی سازی و نیلی سازی را برای اضافه کردن رنگ آبی استفاده می‌کنند. بعد از این مراحل حالا باید رنگ ها فیکس شود برای این کار پارچه ها به درون یک ظرف استوانه ای مسی ریخته می شوند که حدود 50 لیتر آب درون آن است و آب ها به جوش می آیند و بخار آب به پارچه ها منتقل می شود و با اصطلاح پارچه ها پخته می شوند. در قدیم الایام پارچه ها بعد از پخته شدن توسط کارگرانی که به آنها صحرا کار و یا گازوری گفته می شده است به کنار زاینده رود منتقل می شده و آنجا در آب رودخانه شسته می شده اند و به آنها رناس اضافه می شده است که امروزه در کارگاه های این کار انجام می شود. البته این انتهای کار نیست و چند بار دیگر به ظرف های آب با دماهای مختلف اضافه می شوند و بخصوص از پوست انار برای تثبیت و به اصطلاح در آمدن رنگ ها استفاده می شده است.


کی از مشخصه های قلمکارهای مرغوب ترکیب رنگ آنهاست، پارچه های قلمکار اصیل و مرغوب حتما از رنگ های ملیح و خواب استفاده می کنندو رنگ ها به اصطلاح سنتی هستند و استفاده از رنگ های تند و ناهمخوان از نشانه های یک محصول نه چندان اصیل است. مورد بعدی توجه به جنس پارچه قلمکاری شده است که حتما باید از جنس کتان و پنبه باشد . افراد سعی کنند حتی المقدور از پارچه ایی که دارای مهر استاد هستند استفاده کنند و به سراغ فروشگاه هایی با پروانه کسب و کار بروند. قیمت پارچه ها با توجه طرح آنها متفاوت است و هرچه طرح ها ریزتر و باشد قیمت آن بالاتر خواهد رفت. طرح های گران قیمت «قلمکار سوپر» نامیده می شوند و که همان ها به درجه یک و دود و سه تقسیم می شوند و که برای یک رومیز قلمکار با ابعاد یک متر در یک متر با طرح سوپر قیمت درجه یک حدود 45 هزارتومان و درجه سه آن حدود 27 هزارتومان است. همین رومیز با طرح معمولی نوع درجه یک آن حدود 19 هزارتومان و درجه سه آن حدود 13 هزار تومان است.