جمعه, 06 ارديبهشت 1398
10:32

سارا عباس نژاد
عکاس و عضو تحریریه سرویس گردشگری روزنامه اصفهان زیبا

خاتم از معروف ترین صنایع دستی اصفهان و ایران است. خاتم کاری در واقع قرار دادن اشکال هندسی بر روی وسایل کوچک و بزرگ تزئیناتی و کاربردی است. ساخت خاتم کاری بسیار پر زمان و سخت است که در این فرصت کوتاه سعی می شود به طور کلی این روند ساخت را معرفی کنیم. ابتدا باید بدانیم که خاتم از چه مواد اولیه ای ساخته می شود، این مواد شامل چوب هایی به رنگ زرد، قرمز،سبز و سیاه و استخوانی و برنز  است.


خاتم؛ از صفر تا صد
مرحله اول، انتخاب و آماده کردن چوب است. در قدیم چوب ها را با رنگ های کاملا طبیعی انتخاب می کردند. به عنوان مثال برای رنگ زرد از چوب درخت نارنج و یا  شمشاد، رنگ قهوه ای چوب فوفل و برای رنگ قرمز از عناب استفاده می کرده اند. دو رنگ آخر به همراه چوب با  رنگ مشکی که به آن آبنوس می گویند و سیاه رنگ است از هندوستان تهیه می شده است، اما امروزه از رنگ های شیمیایی استفاده می شود و چوب های درختان چنار و گردو و افرا با روش های مخصوص رنگ می شوند.چوب ها در ورق های هندسی به شکل مثلث و یا لوزی برش می خورند که ضخامت آنها حداقل یک میلیمتر و نهایتا چهار میلیمتر است. هنرمند خاتم کار با کنار هم قرار دادن این چوب های مثلثی اشکال هندسی را به وجود می آورد و شش ضلعی ها و لوزی هایی می سازد و طرح منظم خود را گسترش می دهد و نهایتا این چوب ها را با چسب به هم می چسباند و با طنابی می بندد تا چسب خشک شود، به این دسته از چوب ها لوز می گویند. مرحله بعد قرار دادن چند لوز در دستگاه پرس است تا تمامی منافذی که بین چوب ها قرار دارد از بین برود و طرح کامل به دست آید. خروجی دستگاه پرس قامه یا شمش نامیده می شود و آنها را با ماشین اره به ورق های نازک به قطر  یک میلی متر برش می زنند و این لایه های باریک را روی چوب بسیار نازکی می چسبانند و این ورقه ها بروی وسیله ای که برای خاتم کاری طراحی شده چسبانده می شوند و نهایتا برای صاف و یکدست شدن سطح خاتم آن را سمباده کشی می کنند و روی آن روکش پلی استر قرار می گرید تا براق  شود. خاتم بروی وسایلی همچون ظروف شکلات خوری، قلمدان، میز و صندلی، تخته نرد، شطرنج و صندوق هایی با ابعاد مختلف قرار می گیرد.

هنرهای ترکیبی با حضور خاتم
این هنر می تواند با هنرهای دیگر نیز ترکیب شود. به عنوان مثال می توان یک ظرف را با استفاده از میناکاری و خاتم تزیین کرد و یا آن را با هنر معرق کاری ترکیب کرد.  طرح ها از قدیم وجود دارند و این طرح ها می توانند دارای نقش های درشت و یا ریز باشند. در قدیم کاربرد خاتم در تزیین مکان های مذهبی و مرقد امامزادگان استفاده می شده است که عهد صفوی را اوج این هنر زیبای ایرانی می دانند، در زمان رضا شاه پهلوی یک تالار خاتم کاری شده در کاخ مرمر ساخته می شود که از هفت هنرمند خاتم کار برای ساخت و تزیین بنا استفاده شده است. امروزه اما کاربرد تزئینات خاتم کاری بسیار گسترش یافته است و بروی وسایل پر کاربرد خانگی می توان آنها را مشاهده کرد.

تشخیص مرغوبیت محصولات
خاتم کاری شده کار چندان آسانی نیست و مشتری باید به خالی نبودن فضای بین طرح های هندسی دقت کند و صاف و یکدست بودن سطح خاتم و قرینه بودن طرح ها؛ اما متاسفانه مشکل اصلی محصولات خاتم کاری استفاده از چسب نامرغوب است که حتی برای استادان نیز قابل تشخیص نیست و گذر زمان آن را مشخص می کند که باعث تغییر شکل خاتم و یا جدا شدن تکه های آن می شود. قیمت محصولات خاتم کاری با توجه به نوع نقش ها متفاوت است. کمترین قیمت ها برای یک صندوق کوچک خاتم از 50 هزارتومان شروع می شود. بهتر است برای اطمینان از مرغوبیت کالا به  فروشگاه های معتبر در این زمینه مراجعه کرد و از استادان چیره دست این هنر خرید کرد.


Wood, Glue, and Proficiency

 Rezvan Vatankhah
Khatam is the most famous Persian version of marquetry art and handicrafts in Iran, especially well known in Isfahan. Indeed, Katam is an art form made by decorating the surface of wooden articles with delicate precisely-cut geometrical shapes, and Khatam kari is said to crafting a Khatam. Khatam kari is elaborate and time consuming; so it is an effort to introduce this famous art in a short article. First of all, we should know the construction of khatam. Common materials used in the construction of Khatam are wood in yellow, red, green, black, bone, and bronze. The first stage is the selection and preparation of wood. Wood is cut in geometrical shapes such as triangle and foursquare, that their diameters are variable from 1 millimeter to ultimately 4 millimeters. Khatam’s artist in each part of inlaid work, lays pieces of tiny woods (bone, bronze) in different kinds of triangle and rhombus side by side until became a specific shape. He makes geometric patterns of rhombus and 6-point stars. This proses continues and spreads according to the ordered patterns. Finally, he glues wooden pieces together, and then ties a rope around it in order to be dried. This wood is titled as Loze. The second stage is laying several lozes in a mangle to fill the pores between woods till constructed the complete pattern. The output of mangle is titled as bullion (Ghame). Bullions are cut in thin foils to 1 millimeter diameter by cutter. The capillary layers are glued in a very thin wood, finally glued in appliance designed for Khatam like a mirror frame. After that, it is smoothed, oiled and polished to be glossed. Khatam is lain in things such as chocolate-dish, penholders, table, chair, backgammon, chess and boxes in different sizes.

 

Price and Purchase Guide
Recognition of Khatam’s high quality is so difficult. For buying khatam, it is important to pay attention to spaces between geometrical shapes, sameness, smoothing, and symmetry of patterns. Unfortunately, one of the current problems in Khatam’s purchasing is the usage of raunchy glue that its recognition is hard even for experts; and it is understood when its pieces are separated. The price of Khatam works depends on their designs. The least price for buying a small Khatam’s box is approximately 17 dollars. It is suggested that people should go to authentic shops for purchasing or consulting with an expert. dollars. It is suggested that people should go to authentic shops for purchasing or consulting with an expert.