چهارشنبه, 26 تیر 1398
13:23

متن و اسکیس مریم عباسی
کارشناس ارشد معماری

راندو گردشگر

از گرگان که به سمت آق قلا یا بندر ترکمن می‌روید. در گذار از دشت های زیبای تابستانی، اگر شانس بیاورید «اوی»های ترکمن ها را می بینید که کنار هم وسط دشت نشسته‌اند و از دور احتمالا به صورت توده های سیاه یا سفید دیده می‌شوند. این «اوی»ها را دست کم نگیرید این‌ها همان‌هایی هستند که نادر ابراهیمی در رمان مشهور «آتش بدون دود» توصیف می‌کند و بخش‌های مهمی از داستان درون آنها روی می‌دهد.

میهمان ویژه ترکمن‌ها در «اوی» باشیم
«اوی» محل زندگی یک خانواده است و زمانی که خانواده‌های یک طایفه اوی‌های خود را کنار هم برپا می کنند «اوبه» را به وجود می آورند. اگر در طول مسیر شانس دیدن اوی را نداشتید نگران نباشید در مناطق ترکمن نشین استان گلستان مانند آق قلا، گنبد، بندر ترکمن همیشه این شانس هست و با رسیدن به بندر ترکمن و کنار بازارچه می توانید اوی ها را ببینید که گردشگران بسیار دوست دارند با آنها عکس بیندازند. پس از گرفتن عکس پیشنهاد می کنم کمی با دقت بیشتر به این خانه های سیار نگاه کنید. می گویم خانه سیار چرا که خانم های ترکمن می توانند طی چند ساعت این محل زندگی خود را جمع و دوباره برپا کنند و این اولین و مهم ترین ویژگی اوی است. از آنجایی که ترکمن ها به خاطر دام هایشان مرتب درحال کوچ بودند به مرور زمان و فکر هایی که نسل به نسل جلو برده شده است، به سازه ای رسیده اند که می تواند به سرعت برپا و جمع شود. در معماری به این دست ساخته ها می گویند «پیش ساخته»، مثل همان دیوارهای آماده گچی که مثلا برای کشیدن یک دیوار وسط پذیرایی سفارش می دهید، می آورند و نصب می کنند. اوی های ترکمن ها هم همین طور هستند. دو قطعه عمود برهم راکه سازه اصلی است و به آن تارم Tarem می گویند اول نصب می کنند و سپس شصت، هفتاد چوب کمانی دیگر را در میان آن نصب می کنند تا به یک قفس چوبی گرد برسند و روی همه این سازه را با نمد می پوشانند. یک قطعه چوبی ایره ای شکل هم بالای آن است که به آن تونوک Tunukمی گویند و وقتی که کف اوی دراز بکشید می توانید از آن آسمان را تماشا کنید. ترکمن ها علاوه بر تماشای آسمان از این روزن برای رصد ستارگان و تعیین وقت کوچ هم استفاده می کردند برای همین موقع برپایی اوی آن را به دقت با جهت شمال و جنوب تنظیم می کنند و در ورودی را طوری قرار می دهند که رو به طلوع خورشید باشد. اوی جذابیت های دیگری هم دارد مثلا این که چطور کاری می کنند که نمدهای روی اوی را باد نبرد یا اگر باد شدید شد خود اوی تکان نخورد، چطور تمیز و خنک نگهش می دارند. این ها را می توانید از خانم های ترکمن بپرسید. مطمئن هستم با خونگرمی، جواب های جالبی به شما خواهند داد. اگر به داخل اوی دعوتتان کنند از شما می خواهند قسمت بالایی چادر که از در فاصله دارد بنشینید و اگر جلوی شما گلیم و قالی پهن کردند و از شما خواستند در سمت راست چادر بنشینید می توانید ذوق کنید و خوشحال باشید چون این قسمت جایگاه مهمان خاص ترکمن هاست و در مهمانی ها معمولا ریش سفید ها و بزرگان خانواده اینجا می نشینند. این هم از قابلیت های اوی است که فضای داخل آن به خوبی برای افراد تعریف شده است. یعنی وقتی مهمان نیست و زندگی عادی جریان دارد، محل فعالیت مرد خانواده و زن خانواده داخل اوی مشخص است که سمت راست و چپ اوی قرار می گیرد و زمانی که مهمان می آید هم جای میزبان و مهمان و مهمان های خاص از قاعده های خاصی پیروی می کند.

میهمان ویژه خانه‌های روسی گمیشان شوید
پس از خرید صنایع دستی های زیبا و با قیمت مناسب، از دوشنبه بازار و بازارهای ساحلی بندر ترکمن و قایق سواری در اسکله آن، به سمت شمال حرکت می کنیم و با ادامه مسیر به سمت شمال به منطقه گمیشان می رسیم که در شمالی ترین قسمت حاشیه شرقی دریای خزر قرار دارد و از طرف شمال به کشور ترکمنستان، از شرق به آق قلا و از طرف غرب به دریای خزر ختم می‌شود. این شهر با بندرترکمن حدود 19کیلومتر فاصله دارد.مردم گمیشان ترکمن هستند و به زبان ترکمنی صحبت می کنند، اما با لهجه شیرین و خوشرویی با مهمانان و گردشگران ارتباط برقرارمی کنند.در این منطقه می توان شیوه های مختلف زندگی ترکمن ها را مشاهده کرد. از گروهی که همچنان به صورت عشایری زندگی می کنند و ویژگی های جذاب سکونتشان تا مردم یکجانشین شده در خانه هایی که از اوی الهام گرفته شده و خانه های دو طبقه ای که با چوب های از روسیه آمده ساخته شده و به خانه های روسی مشهور شده‌اند.اگرتوانستید مهمان مردم سخاوتمند این منطقه شوید از ایوان های چوبی خانه های روسی رو به منظره دشت های ترکمن صحرا لذت ببرید و اتاق های بلند، اما تودرتو، دالان ها وشومینه‌های آنها بعیدنیست که شما را به وجد بیاورند. موزه مردم شناسی گمیشان درخانه‌ای معروف به خانه گوکلانی که قدمت آن به دوره پهلوی اول می‌رسد،درمیانه بافت سنتی وزیبای شهرگمیشان روایت مختصری از سابقه فرهنگی مردم منطقه است و شامل بخش های معرفی یک خانواده ترکمن، بخش بافندگی مانند قالیبافی، نمدمالی وگلیم بافی، ساخت زیورآلات سنتی و حصیربافی و بخش معرفی مشاغل بومی و آیین‌های سنتی است و نیزکارگاه‌های آموزشی با هدف حفظ و احیای صنایع دستی مردم ترکمن است.

در میان گل‌فشان‌ها
پیش از بازگشت از گمیشان قدری به سمت شمال شرق حرکت کنید در 15 کیلومتری به پاسگاه محیطبانی می‌رسید. سپس حدود 5 کیلومتر در جاده فرعی برانید تا به گل فشان «نفتلیجه» برسید؛ یک چشمه گل‌فشان بزرگ با گل سیاه رنگ در وسط صحرا. اگر پیدایش نکردید، از چوپان‌های اطراف بپرسید. «گل‌فشان‌ها» پدیده های نادری هستند که تنها در کنار دریای عمان در کنارک و چابهار و در کنار دریای مازندران در منطقه گمیشان و اینچه برون دیده می شوند.این پدیده‌های زیبا به شکل مخروط‌های کوچک آتشفشانی از جنس گل یا ماسه که ابعاد آنها از چند سانتی‌متر تا چندین متر متغیر بوده و به نظر می‌آید قسمت مرکزی آن از جنس ماسه و بخش خارجی آن از خاک است. این گل فشان با خروج گاز، آب حاوی کلرید کلسیم و مواد نفتی، منظره بدیعی را به وجود می آورند. این روزها بحث خواص درمانی این گل فشان ها سر زبان‌هاست. مراکز خصوصی و دولتی در تلاش برای ایجادفضایی مناسب برای استفاده از این امکان نادر طبیعی هستند ولی تا ایجاد فضاهایی مشخص و حفاظت شده باید مواظب بود به آنها آسیب نرسد. جذابیت گل فشان ها علاوه بر احتمال دارا بودن خواص درمانی در منحصر به فرد بودن و کم بودن تعداد این پدیده های زمین شناسی است. گل‌فشان دیگری که در این منطقه هست، «اینچه» نام دارد و در 25 کیلومتری شمال شهر آق‌قلا در منطقه «اینچه برون» در کنار کارخانه ید واقع شده. 17 کیلومتر بعد از آق‌قلا در روستای «سفرتپه» گل‌فشان «قارنیارق» را هم می‌توانید ببینید.

دیدنی های معمارانه ترکمن صحرا به همین موارد خلاصه نمی‌شود، میل رادکان در 35 کیلومتری بندر ترکمن که متعلق به 407 ه. ق و برج دیده بانی بوده است، پل خشتی آق قلا که در زمان صفوی بر روی رود گرگان ساخته شده و در 36 کیلومتری شمال شرق بندر ترکمن است و آتشکده و قلعه های باستانی بندر گز در 12 کیلومتری بندر ترکمن نیزاز جاذبه های این منطقه هستند.تنها لازم است کمی صبور باشید، چند روزی به تعطیلات خود اضافه کنید و اهل لذت بردن از دشت های فراخ و سرسبز و رانندگی در امتداد ساحل دریای خزر از بندر ترکمن به بندر گز باشید.