جمعه, 06 ارديبهشت 1398
11:00
سفر در لغت به معنای برکنار زدن است و این از آن روست که در مسافرت روحیات انسان کشف و همچنین حقایق تازه به روی او گشوده می‌شود. سفر مورد سفارش اسلام است و در آیات و احادیث و روایت‌های مختلف بر اهمیت آن تاکید و درباره‌اش صحبت شده است.

آیت الله مجید حاجاتی  
مدرس دانشگاه و حوزه،
کارشناس ارشد علوم قرآن و حدیث، اجتهاد در حوزه

 

سفر در آیات قرآن 

  سفر پیغمبر اکرم (ص) به مدینه منوره مبدا تاریخ اسلام قرار گرفت و کسانی که با مسافرت می‌توانسته‌اند از ستمکاران نجات یابند ولی مهاجرت نکرده‌اند، هنگام مرگ مورد توبیخ واقع می‌شوند و چنان که در آیه 97 «سوره نساء» آمده، به آنان گفته می‌شود: مگر زمین خدا وسیع نبود؟! چرا سرزمین خود را ترک نکردید؟! (إِنَّ الَّذينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِکَةُ ظالِمي‏ أَنْفُسِهِمْ قالُوا فيمَ کُنْتُمْ قالُوا کُنَّا مُسْتَضْعَفينَ فِي الْأَرْضِ قالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فيها فَأُولئِکَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ ساءَتْ مَصيراً) و برای چنین کسانی چیزی جز جهنم وجود نخواهد داشت. از سوی دیگر، در آیه 102 همین سوره هم آمده: اگر سفر در راه خدا و رسول بود، مسافر اگر جان خود را در چنین سفری از دست بدهد اجر مخصوص پروردگار را خواهد داشت. درباره اهمیت سفر و مقدس بودن مسافران راه خدا در آیات قرآن، شاهد دیگر آنجاست که خداوند در آیه‌ای از سوره «والعادیات» به نفس‌های اسب‌هایشان و جرقه سم آنها که در برخورد با زمین ایجاد می‌شود، قسم خورده است (وَالْعَادِيَاتِ ضَبْحًا (1) فَالْمُورِيَاتِ قَدْحًا (2).

مسافرت درس‌آموز است و بر تجارب انسان می‌افزاید؛ در سفر درس‌هایی هستند که هرگز در حضر به دست نمی‌آیند. سفر از نظر شرع به «واجب»، «حرام»، «مستحب»،«مکروه» و «مباح» تقسیم می‌شود. مسافرت برای حج یا جهاد یا تحصیل علمی که منوط به سفر باشد، از جمله «سفرهای واجب» محسوب می‌شوند. تحصیل علوم دینی برای گروهی که استعداد داشته باشند واجب است و اگر این امر نیاز به مسافرت داشته باشد، این سفر هم واجب است و در قرآن هم با «نضر» به معنای کوچ از آن یاد شده است (ر.ک سوره توبه، آیه 124).


عنوان «سفر حرام» هم به سفری اطلاق می‌شود که برای انجام معصیت باشد. مثل سفر بدهکاری که توان ادای دین خود را دارد، ولی برای فرار از دست طلبکار مسافرت را انتخاب می‌کند یا سفر فرزند که موجب آزار دیدن والدین شود یا سفر زن بدون رضایت شوهرش. همچنین سفر برای شکاری که از سر تفریح است (برای تفریح حیوانات را شکار کند) حرام محسوب می‌شود؛ هر چند که «شکار» و خوردن گوشت شکار حلال است و اصولاً شکار برای امرار معاش و ضرورت زندگی جایز است. به عبارتی، اسلام حاضر نیست جان حیوانات به خاطر تفریح انسان‌ها از دست برود. عنوان «سفر مستحب» به سفرهای زیارتی به اماکن مذهبی اطلاق می‌شود و در قرآن با لفظ «سیاحت» از آن یاد شده. در سوره «تحریم» در وصف زنان موردپسند خدای تعالی برای پیغمبر اکرم (ص) آمده: این زنان سائحات هستند. البته در یک تفسیر هم «سائح» به معنای «روزه دار» آمده، اما نظر علامه طباطبایی همان معنای اول است.

عنوان دیگری که در آیات قرآن برای سفر ذکر شده، «مکروه» است؛ مانند سفر در ماه رمضان قبل از بیست و سوم ماه. لازم به ذکر است که مسافرت تنها مبطلی است که اگر در حال روزه‌داری ماه رمضان عمداً هم بجا آورده شود حرام نیست و فقط روزه را باطل می‌کند. البته مبطل بودن آن هم در زمانی است که تا پیش از اذان ظهر انجام شود و بعدا باید قضای آن را بجا آورد، در حالی که کفاره هم ندارد. حتی اگر برای فرار از روزه هم مسافرت کند، جایز است. اما به هرحال انجام این سفر در ماه رمضان تا قبل از 23ماه بهتر است ترک شود. برای سفرهایی که واجب، حرام و یا مکروه نیستند، عبارت «سفر مباح» عنوان شده. مانند سفر بعد از بیست وسوم ماه رمضان یا سفرهایی صرفا برای تفریح. البته خودِ تفریح هم مستحب است. اسلام به مسافر ارفاق کرده و نمازهای چهاررکعتی را به دورکعتی تبدیل فرموده و وجوب روزه را هم برداشته است. یکی از سفارشات مهم قرآن در مسافرت، موضوع عبرت گیری و پندآموزی است. انسان باید در سفرهایش از امت‌های بدعاقبت عبرت بگیرد. امیرالمومنین (علیه السلام) در سفر به مدائن هنگام بازدید از ایوان کسری آیه 28 سوره «دخان» را خواندند: چه باغ ها و چشمه ها و کشتزارها که باقی گذاردند و رفتند و نه آسمان و زمین بر آنها گریست و نه مهلت داده شدندسفر در روایات  در روایات به سفر سفارش و آدابی برای آن بیان شده است. از جمله صدقه و دعا در سفر، رفیق و همسفر خوب برای خود انتخاب کردن و همچنین کراهت سفر به تنهایی. توصیه شده اگر مسافرت گروهی انجام می‌شود، یک نفر به عنوان رییس گروه انتخاب شود و با هم خرج کنند. امام صادق (ع) به یکی از شیعیان که از سفر بازگشته بود، فرمودند: «چرا برادرانت را خوار گردانیدی؟ با تعجب عرض کرد: من در هر منزل گوسفندی ذبح کرده و به همه غذا می‌دادم». حضرت فرمودند: «همین کار تو باعث می شد کسانی که به مقدار تو ثروت نداشتند، احساس حقارت کنند». خیلی سفارش شده است که در مسافرت همسفران به یکدیگر کمک کنند. امام سجاد (علیه السلام) مخصوصا با کاروان ناشناس سفر می‌کردند تا بتوانند به همسفران خدمت کنند. باید رفاقت و مدارای افراد در سفر بیشتر شود و همسفران با روی گشاده و خلق خوش با یکدیگر برخورد کنند. همسفران باید با هم مشورت کنند و از تک‌روی بپرهیزند.

در «حلیه‌المتقین» از امام صادق (ع) و در نصایح حضرت لقمان به پسرش آمده: همسفران باید مراقب باشند نمازهایشان از دست نرود، کمتر حرف بزنند و بیشتر خاموش باشند. با جمع باشند و در کارهای جمعی منزوی نشوند و همکاری کنند. هر قدر می شود قرآن بخوانند. نکته مهم دیگر این است که هرکس مومن مسافری را کمک کند، خداوند شدت‌های دنیا و آخرت را از  او بر می‌دارد. توصیه شده که با صدقه از اموال خود در برابر راهزنان و سارقین حفاظت کنند. در روایتی در « عیون الاخبار الرضا» علیه السلام آمده است: جمعی از تجار با مال التجاره فراوان در معیت حضرت امام صادق (ع) سفر می کردند. خبر رسید که راهزنان در راهند. مسافران سراسیمه محضر حضرت رسیدند و پیشنهاد کردند اموالشان را دفن کنند تا بعد به سراغشان بروند. حضرت فرمودند: شاید بعدا جایش را پیدا نکنید و بعد فرمودند: شما صدقه بدهید. گفتند: اینجا فقیر نداریم. حضرت فرمودند: اینجا نیت کنید بخشی از مال خود را صدقه دهید. همین کار را کردند و وقتی به دزدها رسیدند آنها نه تنها چیزی از کاروان نبردند،  بلکه پیشنهاد کردند از قافله محافظت هم بکنند که حضرت نپذیرفتند.  بعدا کاروان به مقصد رسید و تجار ده برابر سود به دست آوردند»